Basit türemiş birleşik kelimeler Ders Notu

7. Sınıf Türkçe: Kelime Bilgisi - Basit, Türemiş ve Birleşik Kelimeler 📝

Dilimizde kelimeler, yapım ekleri alıp almadıklarına ve birden fazla kelimenin bir araya gelip gelmediğine göre üç ana gruba ayrılır: basit kelimeler, türemiş kelimeler ve birleşik kelimeler. Bu konuyu öğrenmek, kelime hazinemizi geliştirmemize ve cümlelerimizi daha doğru kurmamıza yardımcı olacaktır.

1. Basit Kelimeler

Yapım eki almamış, kök durumundaki kelimelere basit kelime denir. Bu kelimeler, başka bir kelimeyle birleşerek veya ek alarak anlamını değiştirmemişlerdir.

• Örnekler: ev, okul, çiçek, taş, su, göz, el, gün, gece, kitap, defter, kalem, masa, araba

Yukarıdaki kelimeler tek başlarına bir anlam taşırlar ve çekim ekleri alabilirler ancak yapım eki almadıkları için basittirler.

2. Türemiş Kelimeler

Kök halindeki bir kelimeye yapım ekleri getirildiğinde yeni bir kelime türetilir. Bu şekilde oluşan kelimelere türemiş kelime denir. Yapım ekleri, kelimenin anlamını veya türünü değiştirir.

• Örnekler:
• Göz (kök) + lük (yapım eki) = gözlük (görme yardımcı araç)
• Çiçek (kök) + ci (yapım eki) = çiçekçi (çiçek satan kimse)
• Bil (kök) + gi (yapım eki) = bilgi (öğrenilen, edinilen şey)
• Süt (kök) + çü (yapım eki) = sütçü (süt satan kimse)
• Acı (kök) + mak (yapım eki) = acımak (merhamet etmek)
• Kır (kök) + dal (yapım eki) = kırılmak (parçalanmak, üzülmek)

Bu kelimelerde ekler, kökün anlamını değiştirerek yeni bir kelime oluşturmuştur.

3. Birleşik Kelimeler

Anlamları kendi kök anlamlarından biraz farklılaşmış veya yeni bir kavramı karşılamak üzere birden fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşan kelimelere birleşik kelime denir. Birleşik kelimeler bitişik veya ayrı yazılabilirler.

• Örnekler (Bitişik Yazılanlar):
• Hanım + eli = hanımeli (bir bitki türü)
• Pazartesi = pazar + ertesi (haftanın ilk günü)
• Gök +delen = gökdelen (çok katlı yüksek yapı)
• Cumartesi = cuma + ertesi (haftanın altıncı günü)
• Süt + lüç = sütlüç (bir tatlı)

• Örnekler (Ayrı Yazılanlar):
• Kara + vatan = karavatan (vatanın kara parçası)
• At + başı = atbaşı (yaklaşık olarak, hemen hemen)
• Çöl + faresi = çöl faresi (bir hayvan türü)
• Şeker + hastalığı = şeker hastalığı (bir sağlık sorunu)
• Aslan + ağzı = aslan ağzı (bir çiçek türü)

Bazı birleşik kelimeler, yazım kurallarına göre bitişik veya ayrı yazılır. Bu durum, kelimenin anlamının korunup korunmamasına, kaynaşıp kaynaşmamasına bağlıdır.

Önemli Notlar:

• Bir kelimenin basit, türemiş veya birleşik olduğunu anlamak için öncelikle kökünü bulmak ve aldığı ekleri incelemek gerekir.
• Yapım ekleri, kelimeye yeni bir anlam katarak onu türetir.
• Çekim ekleri (iyelik, durum, çoğul, zaman ekleri vb.) kelimenin anlamını değiştirmez, sadece cümlenin içindeki görevini belirtir. Bu nedenle çekim eki almış kelimeler de kök durumunda basit kelime sayılır. Örneğin, "evler" kelimesi "ev" kökünden türemiş değil, basit bir kelimedir.

Örnek Tablo:

Kelime	Kökü	Aldığı Ek(ler)	Türü	Açıklama
kalemlik	kalem	-lik (yapım eki)	Türemiş	Kalem konulan yer
güneş	güneş	- (yapım eki yok)	Basit	Yıldızımız
kır gezisi	kır, gezi	- (iki kelime birleşmiş)	Birleşik	Kırda yapılan gezi
yaprak	yaprak	- (yapım eki yok)	Basit	Ağaçların uzantısı
güzellik	güzel	-lik (yapım eki)	Türemiş	Güzel olma durumu
bilgisayar	bil	-gi (yapım eki), -sayar (yapım eki)	Türemiş	Hesaplama yapan aygıt
sütlaç	süt, aç	- (iki kelime birleşmiş)	Birleşik	Sütlü bir tatlı