Basit, birleşik ve türemiş fiiller Ders Notu

Basit, Birleşik ve Türemiş Fiiller 📝

Fiiller, iş, oluş veya hareket bildiren kelimelerdir. Fiilleri, köklerinin ve yapılarının özelliklerine göre üç ana başlık altında inceleyebiliriz: basit fiiller, türemiş fiiller ve birleşik fiiller.

1. Basit Fiiller

Yapım eki almamış, kök halindeki fiillerdir. Fiilin anlamını değiştirecek herhangi bir ek almamışlardır. Tek bir kelimeden oluşurlar.

Oku (Okumak fiilinin kökü)
Gel (Gelmek fiilinin kökü)
Yaz (Yazmak fiilinin kökü)
Gör (Görmek fiilinin kökü)

Bu fiiller, cümle içinde çekim ekleri alarak kullanılabilirler. Örneğin:

Çocuk okuyor.
Yarın geleceğim.
Mektubu yazdım.
Onu uzaktan gördüm.

2. Türemiş Fiiller

Kök durumundaki fiillere yapım ekleri getirilerek oluşturulan fiillerdir. Yapım ekleri, fiilin anlamını değiştirir.

Kök Fiil + Yapım Eki = Türemiş Fiil

Gülmek (Kök) + -ümse (Yapım Eki) = Gülümsemek
Söylemek (Kök) + -t (Yapım Eki) = Söylemek (Burada kök fiil 'söy'dür, 'le' yapım ekidir, ancak anlam değişimi belirgin olmayabilir. Daha net örnekler şunlardır:)
Bilmek (Kök) + -gi (Yapım Eki) = Bilgi (İsim türemiş ama fiil türetirken daha net örnekler: )
Öğrenmek (Kök) + -ci (Yapım Eki) = Öğrenci (Bu da isim türetir. Fiilden fiil türetmeye odaklanalım:)
Pişmek (Kök) + -ir (Yapım Eki) = Pişirmek
Sevinmek (Kök) + -dir (Yapım Eki) = Sevindirmek
Kızmak (Kök) + -ar (Yapım Eki) = Kızarmak

Örnek Cümleler:

Çocuk babasının sözüne gülümsedi.
Öğretmen, öğrencisini sevindirdi.
Domatesler güneşte kızarmış.

3. Birleşik Fiiller

İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir. Birleşik fiiller kendi içinde üçe ayrılır:

a) Kurallı Birleşik Fiiller

Bir fiil ile yeterlik, yeterlilik, isteklilik, tezlik gibi anlamlar katan ek-fiillerin (yardımcı fiillerin) birleşmesiyle oluşur. Bu fiillerin her ikisi de kendi anlamını büyük ölçüde korur.

Yeterlik Fiili: Fiil + -ebilir / -abilir + Yardımcı Fiil (Örnek: yapabilir, gidebilir)
Dosturma (Tezlik) Fiili: Fiil + -iver + Yardımcı Fiil (Örnek: alıverdi, koşuyuverdi)
Yaklaşma (Sürerlik) Fiili: Fiil + -edurur / -edursun vb. (Örnek: bakadurdu, gidedursun)
İstek Fiili: Fiil + -e / -a + Yardımcı Fiil (Örnek: okuyalım, yapasın)

Örnek Cümleler:

Bu kitabı hemen okuyabilirim. (Yeterlik)
Kapıdan içeri giriverdi. (Tezlik)
Sabahleyin erkenden yola çıkıvermişti. (Tezlik)
Bana bir çay vereyazdı. (Yaklaşma - Genellikle olasılık bildirir)
Sen de bize gelsene. (İstek)

b) Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller

Bir isim veya fiil ile yardımcı fiillerin (etmek, olmak, kılmak, eylemek) kalıplaşmış bir şekilde birleşmesiyle oluşur. Bu fiillerde genellikle isim veya fiilin tek başına anlamı kalmaz, yeni bir anlam oluşur.

Pes etmek
Akıl ermek
Gün batmak
Eli boş dönmek

Örnek Cümleler:

Oyunun ortasında pes ettiler.
Bu duruma aklı ermiyordu.
Akşam olunca evlere dağıldılar. (Burada 'dağılmak' tek başına da kullanılabilir ama 'evlere dağılmak' kalıplaşmış bir kullanımdır.)

c) Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller

Bir isim köküne "etmek", "olmak", "yapmak", "kılmak", "buyurmak", "söylemek" gibi yardımcı fiillerin eklenmesiyle oluşur. Bu fiillerde, isim kökü ile yardımcı fiil arasında bir ses olayı (türeme veya düşme) olabilir.

Sabır + etmek = Sabretmek (ı düştü)
Af + etmek = Affetmek (f türedi)
Emir + etmek = Emretmek (i düştü)
His + etmek = Hissetmek (s türedi)
Kahır + olmak = Kahr olmak

Örnek Cümleler:

Ona biraz sabret.
Verdiğim sözü tutacağıma söz veriyorum. (Burada 'söz vermek' de birleşik fiildir.)
Bu duruma kahroldu.