💡 6. Sınıf Türkçe: Yapım ekleri Çözümlü Örnekler

Bu soruda kelimelere gelen eklerin yapım eki olup olmadığını kontrol etmeliyiz.

• Gözlükçü: "göz" kelimesine "-lük" yapım eki gelerek "gözlük" (göz için kullanılan eşya) olmuştur. Sonra "-çü" yapım eki gelerek "gözlükçü" (gözlük satan kimse) olmuştur.
• Simitçi: "simit" kelimesine "-çi" yapım eki gelerek "simitçi" (simit satan kimse) olmuştur.
• Çiçekçi: "çiçek" kelimesine "-çi" yapım eki gelerek "çiçekçi" (çiçek satan kimse) olmuştur.
• Ayakkabı: "Ayak" kelimesine "-kabı" yapım eki gelerek "ayakkabı" (ayağa giyilen şey) olmuştur. Ancak soruda "Ayakkabı" kelimesinin kendisi verilmiş ve sonuna ek gelip gelmediği soruluyor. Eğer "Ayakkabıcı" gibi bir kelime olsaydı, yapım eki almış olurdu. Bu haliyle "Ayakkabı" kelimesi tek başına bir köktür ve yapım eki almamıştır.

Doğru cevap D seçeneğidir. Çünkü "Ayakkabı" kelimesi zaten yapım eki almış bir kelimedir ve soruda "sonuna yapım eki gelmemiştir" denmektedir. Diğer seçeneklerde kelimelerin sonuna ekler gelmiştir.

💡 İpucu: Kelime köklerine yeni anlamlar katan eklere yapım eki denir.

Kelimeyi inceleyelim:

• Kelimenin kökü: balık
• Gelen ek: -çı

"-çı" eki, genellikle meslek, zanaat veya bir işi yapan kişiyi bildiren kelimeler türetmek için kullanılır. Bu ek, "balık" kelimesine gelerek yeni bir anlam katmıştır.

• Balık: Denizde, gölde veya akarsuda yaşayan omurgalı canlı.
• Balıkçı: Balık tutma işiyle uğraşan veya balık satan kimse.

Yani, "-çı" yapım eki, "balık" kelimesine "balık tutan veya balık satan kimse" anlamını katmıştır. ✅

Her bir kelimeyi kök ve eklerine ayıralım:

• A) Bilgisayar: "Bilmek" fiilinden "bilgi" isim köküne, oradan da "-sayar" yapım eki ile türetilmiştir. (Bilmek → Bilgi → Bilgisayar)
• B) Gözlük: "Göz" isim köküne "-lük" yapım eki gelerek "gözlük" (göz için kullanılan eşya) anlamı kazanmıştır.
• C) Kitaplık: "Kitap" isim köküne "-lık" yapım eki gelerek "kitapların konulduğu yer" anlamı kazanmıştır.
• D) Kalemlik: "Kalem" isim köküne "-lik" yapım eki gelerek "kalemlerin konulduğu yer" anlamı kazanmıştır.

Bu kelimelerin hepsi yapım eki almıştır. Ancak soru kökünde bir hata olabilir. Eğer soru "Aşağıdaki kelimelerden hangisi görevli bildiren yapım eki almamıştır?" şeklinde olsaydı, cevap yine hepsi olurdu. Eğer soru kökü "Aşağıdaki kelimelerden hangisi nesne bildiren yapım eki almamıştır?" şeklinde olsaydı, yine hepsi olurdu. Sorunun orijinal haliyle tüm şıklar yapım eki almıştır. LGS müfredatına uygun olarak, bu tarz sorularda kelimelerin türetilişini anlamak önemlidir.

Not: Bu örnekte, sorunun kendisinde bir tutarsızlık olabileceği belirtilmiştir. Ancak, kelimelerin yapım eki alıp almadığını anlamak için analiz yapılmıştır. Eğer soru "Aşağıdaki kelimelerden hangisi yalın haldedir?" şeklinde olsaydı, cevap yine hepsinin yapım eki almış olması nedeniyle farklı olurdu.

💡 Eğer soru "Aşağıdaki kelimelerden hangisi çekim eki almıştır?" şeklinde olsaydı, cevap farklı olurdu.

Her kelimeyi tek tek inceleyelim:

• A) Evler: "Ev" kök halindedir. "-ler" eki çoğul ekidir ve çekim ekidir. Yapım eki almamıştır.
• B) Kitapçı: "Kitap" köküne "-çı" yapım eki gelerek "kitapçı" kelimesi türemiştir. Bu kelime üzerine çekim eki almamıştır (yalın haldedir).
• C) Okul: "Okul" kelimesi kök halindedir ve yapım eki veya çekim eki almamıştır.
• D) Gördü: "Gör" fiil köküne "-dü" haber kipi (görülen geçmiş zaman) eki gelmiştir. "-dü" eki çekim ekidir. Bu kelime de yapım eki almamıştır.

Soruda bir hata bulunmaktadır. Verilen seçeneklerde, yapım eki aldıktan sonra üzerine çekim eki almış bir kelime bulunmamaktadır. Ancak, eğer seçenekler şu şekilde olsaydı: "Kitapçılar", o zaman "kitap" köküne "-çı" yapım eki gelerek "kitapçı" olmuş, ardından "-lar" çekim eki (çoğul) gelmiş olurdu. Bu durumda doğru cevap "Kitapçılar" olurdu. Mevcut seçenekler arasında bu koşulu sağlayan bir kelime yoktur. ❌

💡 Önemli Not: Bu tür sorularda seçenekleri dikkatlice incelemek ve kelimenin kökünü, aldığı ekleri ve bu eklerin yapım mı yoksa çekim eki mi olduğunu belirlemek esastır.

İfadeyi oluşturan kelimeleri inceleyelim:

• Sütlü: Bu kelime "süt" köküne "-lü" yapım ekinin eklenmesiyle oluşmuştur.
  • Süt: Beyaz, besleyici sıvı.
  • -lü: Bir şeye sahip olma, bir şeyden yapılmış olma anlamı katar.
  • Sütlü: Süt içeren veya sütten yapılmış anlamına gelir.
  Yani, "-lü" yapım eki, "süt" kelimesine "süt içeren" anlamını katmıştır.
• Çikolata: Bu kelime kök halindedir, yapım eki almamıştır.

Sonuç olarak, "sütlü" kelimesi "-lü" yapım ekini alarak yeni bir anlam kazanmıştır. ✅

Şimdi her kelimeyi inceleyelim:

• A) Masa: Bu kelime kök halindedir. Yapım eki almamıştır.
• B) Kalem: Bu kelime kök halindedir. Yapım eki almamıştır.
• C) Silgi: "Silmek" fiilinden "-gi" yapım eki ile türetilmiş bir kelimedir.
  • Silmek: Bir şeyi temizlemek.
  • -gi: Bir işe yarayan araç veya gereci bildiren ek.
  • Silgi: Silme işine yarayan araç.
  Bu nedenle "silgi" kelimesi yapım eki almıştır. 💡
• D) Kitap: Bu kelime kök halindedir. Yapım eki almamıştır.

Doğru cevap C seçeneğidir. 👍

Kelimeyi analiz edelim:

• Kelimenin kökü: boya
• Gelen ek: -cı

"-cı" eki, genellikle bir mesleği, zanaatı veya bir işi yapan kişiyi bildiren kelimeler türetmek için kullanılır. Bu ek, "boya" kelimesine gelerek yeni bir anlam katmıştır.

• Boya: Bir yüzeyi renklendirmek için kullanılan madde.
• Boyacı: Boyama işiyle uğraşan kimse.

Yani, "-cı" yapım eki, "boya" kelimesine "boyama işi yapan kimse" anlamını katmıştır. ✅

Her cümlenin altı çizili kelimesini inceleyelim:

• A) Çocuklar: "Çocuk" kök halindedir. "-lar" çoğul ekidir ve çekim ekidir. Yapım eki almamıştır.
• B) Oyuncak: "Oynamak" fiil köküne "-cak" yapım eki gelerek "oyuncak" (oynamaya yarayan şey) türemiştir. Bu kelime üzerine çekim eki almamıştır.
• C) Bahçıvan: "Bahçe" köküne "-van" yapım eki gelerek "bahçıvan" (bahçeyle uğraşan kimse) türemiştir. Bu kelime üzerine çekim eki almamıştır.
• D) Anlatıyor: "Anlatmak" fiil köküne "-ıyor" şimdiki zaman eki (çekim eki) gelmiştir. Bu fiil köküne yapım eki gelmemiştir.

Soruda bir hata bulunmaktadır. Verilen seçeneklerde, hem yapım eki hem de çekim eki almış bir kelime bulunmamaktadır. Eğer seçeneklerden biri "Bahçıvanlar" olsaydı, "bahçe" köküne "-van" yapım eki gelerek "bahçıvan" olmuş, ardından "-lar" çekim eki (çoğul) gelmiş olurdu. Bu durumda doğru cevap "Bahçıvanlar" olurdu. Mevcut seçenekler arasında bu koşulu sağlayan bir kelime yoktur. ❌

💡 Önemli Not: Yapım ekleri kelimenin anlamını değiştirir veya yeni bir kelime türetir. Çekim ekleri ise kelimenin anlamını değiştirmez, sadece cümledeki işlevini belirler.

Kelimeyi inceleyelim:

• Kelimenin kökü: kitap
• Gelen ek: -lık

"-lık" eki, genellikle bir yerin, bir eşyanın veya bir kavramın ait olduğu, bulunduğu veya ilgili olduğu şeyi bildiren kelimeler türetmek için kullanılır.

• Kitap: Okunan yazı, basılı eser.
• Kitaplık: Kitapların konulduğu, bulunduğu yer veya mobilya.

Yani, "-lık" yapım eki, "kitap" kelimesine "kitapların konulduğu yer" anlamını katmıştır. ✅