Yapım ekleri Ders Notu

6. Sınıf Türkçe: Yapım Ekleri 📝

Türkçede kelimelerin anlamlarını değiştiren veya kelimelere yeni anlamlar katan eklere yapım ekleri denir. Yapım ekleri eklendiği kelimenin türünü de değiştirebilir. Bu ekler sayesinde tek bir kökten türeyerek birçok yeni kelime oluşturabiliriz. Yapım ekleri, kelime bilgisinin temel taşlarındandır ve anlamı zenginleştirmede büyük rol oynar.

Yapım Eklerinin Özellikleri

• Kök halindeki kelimeye eklenirler.
• Eklenen kelimenin anlamını değiştirirler.
• Eklenen kelimenin türünü (isimden fiil, fiilden isim vb.) değiştirebilirler.
• Bir kelimeye birden fazla yapım eki gelebilir.

Yapım Eklerinin Çeşitleri

Yapım ekleri, eklendikleri kökün türüne göre isimden türetme ekleri ve fiilden türetme ekleri olarak iki ana gruba ayrılır.

1. İsimden Türetme Ekleri

İsim köklerine gelerek onları fiil veya yeni bir isim yapar.

• -cı/-ci, -cu/-cü, -çı/-çi, -çu/-çü: Meslek, zanaat bildiren isimler yapar.
• simit (isim kökü) + -çi = simitçi (isim)
• göz (isim kökü) + -lük = gözlük (isim)
• süt (isim kökü) + -çü = sütçü (isim)
• -lık/-lik, -luk/-lük: Yer, araç, durum, eşya bildiren isimler yapar.
• okul (isim kökü) + -luk = okulluk (isim)
• boş (isim kökü) + -luk = boşluk (isim)
• tuz (isim kökü) + -luk = tuzluk (isim)
• -daş/-deş: Birliktelik, ortaklık bildiren isimler yapar.
• vatandaş (isim kökü) + -daş = vatandaş (isim)
• arkadaş (isim kökü) + -daş = arkadaş (isim)
• -lı/-li, -lu/-lü: Sahip olma, ilgili olma bildiren isimler yapar.
• süt (isim kökü) + -lü = sütlü (isim)
• tuz (isim kökü) + -lu = tuzlu (isim)
• bilgi (isim kökü) + -li = bilgili (isim)
• -la-, -le-: İsimleri fiil yapar.
• su (isim kökü) + -la- = sula- (fiil)
• fısıltı (isim kökü) + -la- = fısılda- (fiil)
• göz (isim kökü) + -le- = gözle- (fiil)

2. Fiilden Türetme Ekleri

Fiil köklerine gelerek onları isim veya yeni bir fiil yapar.

• -gıç/-ğiç, -guç/-güç: Fiilden isim yapar, genellikle bir eylemin yapılma biçimini veya aracını belirtir.
• dal- (fiil kökü) + -gıç = dalga (isim)
• sıçra- (fiil kökü) + -guç = sıçraç (isim)
• -k, -ak/-ek: Fiilden isim yapar.
• yaz- (fiil kökü) + -k = yazık (isim)
• aç- (fiil kökü) + -k = açık (isim/sıfat)
• -ar/-er, -ır/-ir, -ur/-ür, -ar/-er: Fiilden isim yapar.
• bil- (fiil kökü) + -giç = bilgi (isim)
• gör- (fiil kökü) + -gü = görgü (isim)
• -ma/-me, -ma/-me: Fiilden isim yapar.
• sev- (fiil kökü) + -gi = sevgi (isim)
• başla- (fiil kökü) + -ngıç = başlangıç (isim)
• -tı/-ti, -tu/-tü: Fiilden isim yapar.
• bit- (fiil kökü) + -ti = bitki (isim)
• öl- (fiil kökü) + -tü = ölçü (isim)
• -la-, -le-: Fiilden fiil yapar.
• söyl- (fiil kökü) + -e- = söyle- (fiil)
• koş- (fiil kökü) + -u- = koşu- (fiil)

Örneklerle Yapım Ekleri

Örnek 1: "Balıkçı" kelimesini inceleyelim.

• Kök: balık (isim)
• Ek: -çı (yapım eki, isimden isim yapar)
• Türetilen Kelime: balıkçı (isim)

Bu kelime, balık tutan veya balık satan kişiyi ifade eder. Anlam değişmiştir.

Örnek 2: "Güzelleşmek" kelimesini inceleyelim.

• Kök: güzel (isim)
• Ek 1: -leş- (yapım eki, isimden fiil yapar)
• Ek 2: -ir- (şimdiki zaman eki, çekim ekidir)
• Ek 3: -mek (mastar eki, çekim ekidir)

Burada -leş- yapım eki, "güzel" ismini "güzelleşmek" fiiline dönüştürmüştür.

Örnek 3: "Kitaplık" kelimesi.

• Kök: kitap (isim)
• Ek: -lık (yapım eki, isimden isim yapar)
• Türetilen Kelime: kitaplık (isim)

Bu kelime, kitapların konulduğu yer anlamındadır. Anlam değişmiştir.

Örnek 4: "Bilgisayar" kelimesi.

• Kök: bil- (fiil)
• Ek 1: -gi (yapım eki, fiilden isim yapar)
• Ek 2: -sar (yapım eki, isimden isim yapar, burada "bilgi" ile ilgili bir araç anlamı katar)
• Türetilen Kelime: bilgisayar (isim)

Bu kelime, bilgileri işleyen alet anlamına gelir.

Yapım Ekleri ve Günlük Hayat

Yapım ekleri sayesinde kelime hazinemiz sürekli genişler. Örneğin, birisi "göz" kelimesine -lük ekleyerek "gözlük" kelimesini türetmiştir. Bu, hem görme sorunlarını gidermeye yarayan bir aracı ifade eder hem de kelimenin anlamını değiştirmiştir. Benzer şekilde, "süt" kelimesine -çü ekleyerek "sütçü" kelimesini oluştururuz; bu da süt satan kişiyi tanımlar. "Ev" kelimesine -li ekleyerek "evli" kelimesini türetiriz, bu da evlenmiş kişiyi ifade eder.

Önemli Not

Yapım ekleri kelimenin anlamını değiştirdiği için, kelimenin kökü ile yapım ekinden sonra oluşan kelime arasında anlam ilişkisi bulunur. Çekim ekleri ise kelimenin anlamını değiştirmez, sadece dil bilgisel görevini yerine getirmesini sağlar (zaman, kişi, hal ekleri gibi).