Türkçe Cümle Ders Notu

Duygu, düşünce veya yargıyı bildiren, tek başına bir anlamı olan ve genellikle bir yargı (yüklem) içeren sözcük ya da sözcük öbeğine cümle denir. Cümleler, bir yargıyı tam olarak ifade etmemizi sağlar. Bir sözcük öbeğinin cümle olabilmesi için genellikle bir yargı bildirmesi, yani bir yüklemi olması gerekir.

Cümle Çeşitleri

1. Anlamına Göre Cümleler 💬

Cümleler, bildirdikleri yargının niteliğine göre farklı anlamlar taşıyabilir. Bu tür cümleler, olumlu, olumsuz, soru, ünlem, emir ve istek cümleleri olarak ayrılır.

• Olumlu Cümle: Yargının gerçekleştiğini, gerçekleşeceğini veya var olduğunu bildiren cümlelerdir. Eylemin yapıldığını veya durumun var olduğunu ifade eder.
  • Örnek: Yarın okula gideceğim.
  • Örnek: Bu kitap çok güzel.
• Olumsuz Cümle: Yargının gerçekleşmediğini, gerçekleşmeyeceğini veya var olmadığını bildiren cümlelerdir. Genellikle -me, -ma ekleri, değil sözcüğü veya yok kelimesi ile oluşturulur.
  • Örnek: Yarın okula gitmeyeceğim.
  • Örnek: Bu kitap hiç güzel değil.
  • Örnek: Masada kalem yok.
• Soru Cümlesi: Bir şeyi öğrenmek, doğrulamak veya onaylatmak amacıyla sorulan cümlelerdir. Genellikle mi, mı, mu, mü soru eki veya soru sözcükleri (kim, ne, nerede, nasıl, niçin vb.) ile kurulur ve sonuna soru işareti (?) konur.
  • Örnek: Ödevini bitirdin mi?
  • Örnek: Yarın nereye gideceksin?
• Ünlem Cümlesi: Şaşkınlık, korku, sevinç, acı, kızgınlık gibi ani ve güçlü duyguları anlatan cümlelerdir. Sonuna ünlem işareti (!) konur.
  • Örnek: Eyvah, anahtarımı unuttum!
  • Örnek: Ne kadar güzel bir hava!
• Emir Cümlesi: Bir kişiye veya kişilere bir işi yapmasını veya yapmamasını buyuran cümlelerdir. Emir kipinin ekleri kullanılır ve genellikle yüklemden anlaşılır.
  • Örnek: Odana git!
  • Örnek: Derslerine iyi çalışın.
• İstek Cümlesi: Bir eylemin yapılmasını dileyen, isteyen veya arzu eden cümlelerdir. İstek kipi (-e, -a) ekleri ile oluşturulur.
  • Örnek: Keşke ben de gelebilsem.
  • Örnek: Biraz dinlenelim.

2. Yüklemin Yerine Göre Cümleler 📍

Cümleler, yüklemin cümlenin neresinde bulunduğuna göre üçe ayrılır.

• Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümlelerdir. Türkçenin doğal söz dizimine uygun olan cümle yapısıdır.
  • Örnek: Annem yemek yapıyor. (yapıyor: yüklem)
  • Örnek: Kitap okumayı çok severim. (severim: yüklem)
• Devrik Cümle: Yüklemi cümlenin başında veya ortasında bulunan cümlelerdir. Şiirlerde veya günlük konuşmada anlatımı farklılaştırmak için kullanılabilir.
  • Örnek: Yapıyor annem yemek. (yapıyor: yüklem)
  • Örnek: Çok severim kitap okumayı. (severim: yüklem)
• Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmemiş, okuyucu veya dinleyici tarafından tamamlanması beklenen cümlelerdir. Cümlenin sonunda üç nokta (...) kullanılır.
  • Örnek: Kapının önünde yaşlı bir adam...
  • Örnek: Çalışmak güzeldir, tembelliğin sonu ise...

3. Yüklemin Türüne Göre Cümleler 📚

Cümleler, yükleminin bir fiil (eylem) mi yoksa bir isim (ad) soylu sözcük mü olduğuna göre ikiye ayrılır.

• Fiil (Eylem) Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. Yüklem, bir iş, oluş veya hareket bildirir.
  • Örnek: Çocuklar bahçede oynuyor. (oynuyor: fiil)
  • Örnek: Derslerini düzenli çalışmalısın. (çalışmalısın: fiil)
• İsim (Ad) Cümlesi: Yüklemi bir isim veya isim soylu (sıfat, zamir, edat öbeği vb.) bir sözcük olan cümlelerdir. Bu tür cümlelerde yüklem, genellikle ek fiil alarak çekimlenir.
  • Örnek: Bu hava çok güzeldi. (güzeldi: isim soylu sözcük + ek fiil)
  • Örnek: En sevdiğim renk mavidir. (mavidir: isim + ek fiil)
  • Örnek: Kapıdaki oğluydu. (oğluydu: isim + ek fiil)