Ekler Ders Notu

Kelimelerin anlamlarını değiştiren veya onlara yeni görevler kazandıran seslere ek denir. Ekler, kelimenin köküne veya gövdesine gelerek yeni kelimeler türetir ya da kelimeler arasında anlam ilişkisi kurar.

Ekler Temel Olarak İkiye Ayrılır: 👇

• Yapım Ekleri: Kelimenin anlamını veya türünü değiştiren eklerdir. Yeni bir kelime oluştururlar.
• Çekim Ekleri: Kelimenin anlamını veya türünü değiştirmeyen, sadece kelimeler arasındaki görevlerini belirten eklerdir.

1. Yapım Ekleri (Türetme Ekleri) 🌱

Yapım ekleri, bir kelimenin köküne veya gövdesine gelerek o kelimeden farklı bir anlamda yeni bir kelime türeten eklerdir. Yapım eki alan kelimeye türemiş kelime denir.

Örnek: "Göz" kelimesi bir isimdir. "-lük" yapım eki aldığında "gözlük" olur ve yeni bir kelime oluşur.

Yapım Ekleri Dört Gruba Ayrılır:

A. İsimden İsim Yapan Yapım Ekleri ➕

İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni isimler türeten eklerdir.

• -lık / -lik / -luk / -lük:
  • Kitap ➡️ kitaplık
  • Kömür ➡️ kömürlük
• -cı / -ci / -cu / -cü:
  • Göz ➡️ gözcü
  • Simit ➡️ simitçi
• -lı / -li / -lu / -lü:
  • Su ➡️ sulu
  • Akıl ➡️ akıllı
• -sız / -siz / -suz / -süz:
  • Ev ➡️ evsiz
  • Para ➡️ parasız
• -daş / -taş:
  • Vatan ➡️ vatandaş
  • Meslek ➡️ meslektaş

B. İsimden Fiil Yapan Yapım Ekleri ⚙️

İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan fiil türeten eklerdir.

• -la / -le:
  • Su ➡️ sulamak
  • Temiz ➡️ temizlemek
• -al / -el:
  • Az ➡️ azalmak
  • Çok ➡️ çoğalmak
• -lan / -len:
  • Ev ➡️ evlenmek
  • Yol ➡️ yollanmak

C. Fiilden İsim Yapan Yapım Ekleri 🏷️

Fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan isim türeten eklerdir.

• -ıcı / -ici / -ucu / -ücü:
  • Sev ➡️ sevici
  • Oku ➡️ okuyucu
• -gın / -gin / -gun / -gün:
  • Bil ➡️ bilgin
  • Yor ➡️ yorgun
• -ış / -iş / -uş / -üş:
  • Gül ➡️ gülüş
  • Bak ➡️ bakış
• -ak / -ek:
  • Dur ➡️ durak
  • Yat ➡️ yatak
• -ma / -me:
  • Dondur ➡️ dondurma
  • Çek ➡️ çekmece

D. Fiilden Fiil Yapan Yapım Ekleri 🔁

Fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni fiiller türeten eklerdir. Fiilin anlamını veya çatı özelliğini değiştirebilirler.

• -dır / -dir / -tur / -tir: (Ettirgenlik eki)
  • Oku ➡️ okuturmak
  • Yaz ➡️ yazdırmak
• -l / -n: (Edilgenlik eki)
  • Sev ➡️ sevilmek
  • Tara ➡️ taranmak
• -ş: (İşteşlik eki)
  • Gül ➡️ gülüşmek
  • Bak ➡️ bakışmak

2. Çekim Ekleri (Görev Ekleri) 📝

Çekim ekleri, kelimenin anlamını veya türünü değiştirmeyen, sadece kelimelerin cümle içindeki görevlerini, diğer kelimelerle olan ilişkilerini veya ait oldukları kişiyi belirten eklerdir. Çekim eki alan kelimeye çekimli kelime denir.

Örnek: "Ev" kelimesi bir isimdir. "-ler" çekim eki aldığında "evler" olur. Anlamı değişmez, sadece sayıca çokluk ifade eder.

Çekim Ekleri İki Ana Gruba Ayrılır:

A. İsim Çekim Ekleri 🏠

İsimlere gelerek onların cümle içindeki görevlerini belirten veya onlara sahiplik anlamı katan eklerdir.

1. Çoğul Ekleri (Çokluk Ekleri) 🔢

İsimlere gelerek birden fazla varlık anlamı katan eklerdir. Türkçede -lar / -ler ekleridir.

Tekil İsim	Çoğul İsim
Kitap	Kitaplar
Kalem	Kalemler
Ağaç	Ağaçlar
Ev	Evler

2. Hâl Ekleri (Durum Ekleri) 📍

İsimlerin cümle içinde yüklendiği görevleri belirten eklerdir. Türkçede dört temel hâl eki bulunur:

Hâl Adı	Ekleri	Örnek (Ev kelimesiyle)
Yalın Hâl	(Eksiz)	Ev
Belirtme Hâli	-ı, -i, -u, -ü	Evi, Kitabı
Yönelme Hâli	-a, -e	Eve, Okula
Bulunma Hâli	-da, -de, -ta, -te	Evde, Okulda
Ayrılma Hâli	-dan, -den, -tan, -ten	Evden, Okuldan

3. İyelik Ekleri (Sahiplik Ekleri) 🤝

İsimlere gelerek varlığın kime veya neye ait olduğunu bildiren eklerdir.

Kişi	Ek	Örnek (Kalem kelimesiyle)
Benim	-m, -ım, -im, -um, -üm	Kalemim
Senin	-n, -ın, -in, -un, -ün	Kalemin
Onun	-ı, -i, -u, -ü (veya -sı, -si, -su, -sü)	Kalemi, Odası
Bizim	-mız, -miz, -muz, -müz	Kalemimiz
Sizin	-nız, -niz, -nuz, -nüz	Kaleminiz
Onların	-ları, -leri	Kalemleri

4. Tamlayan Ekleri (İlgi Ekleri) 🔗

İsim tamlamalarında tamlayan durumundaki isme gelerek, tamlanana ait olduğunu bildiren eklerdir. Türkçede -ın, -in, -un, -ün ekleridir.

Örnek: "Evin kapısı", "Okulun bahçesi"

B. Fiil Çekim Ekleri 🏃‍♀️

Fiillere gelerek fiilin zamanını, kipini (dilek, istek, emir vb.) ve fiili gerçekleştiren kişiyi belirten eklerdir.

1. Zaman ve Kip Ekleri ⏰

Fiillere gelerek eylemin ne zaman yapıldığını (zaman) veya yapılış biçimini (kip) belirten eklerdir. 6. sınıf düzeyinde başlıca haber ve dilek kipleri işlenir.

Kip Adı	Ekleri	Örnek (Gelmek fiiliyle)
Haber (Bildirme) Kipleri (Zaman Anlamı Katar)
Görülen Geçmiş Zaman	-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü	Geldi
Duyulan Geçmiş Zaman	-mış, -miş, -muş, -müş	Gelmiş
Şimdiki Zaman	-yor	Geliyor
Gelecek Zaman	-acak, -ecek	Gelecek
Geniş Zaman	-r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür	Gelir, Okur
Dilek (Tasarlama) Kipleri (Zaman Anlamı Katmaz)
Gereklilik Kipi	-malı, -meli	Gelmeli
Şart Kipi	-sa, -se	Gelse
İstek Kipi	-a, -e	Gele
Emir Kipi	(Eki yoktur, fiil köküne veya şahıs ekine gelir)	Gel, Gelin

2. Şahıs Ekleri (Kişi Ekleri) 👥

Fiillere gelerek eylemi kimin yaptığını (birinci, ikinci veya üçüncü tekil/çoğul şahıs) belirten eklerdir.

Şahıs	Ek	Örnek (Gelmek fiili, görülen geçmiş zaman ile)
Ben	-m	Geldim
Sen	-n	Geldin
O	(Eki yoktur)	Geldi
Biz	-k	Geldik
Siz	-nız, -niz, -nuz, -nüz	Geldiniz
Onlar	-lar, -ler	Geldiler