💡 5. Sınıf Türkçe: Yapım Çekim Ekleri Çözümlü Örnekler

👉 Bu soruda kelimelerin aldığı ekleri inceleyelim:

• a) Kalemler: "Kalem" kelimesine "-ler" çoğul eki gelmiş. Anlamı değişmemiş, sadece sayısını belirtmiş. Bu bir çekim ekidir. ❌
• b) Okulda: "Okul" kelimesine "-da" bulunma hâl eki gelmiş. Anlamı değişmemiş, sadece nerede olduğunu belirtmiş. Bu da bir çekim ekidir. ❌
• c) Gözlük: "Göz" kelimesine "-lük" eki gelmiş. "Göz" görme organı iken, "gözlük" görmeye yardımcı olan bir araca dönüşmüş. Kelimenin anlamı tamamen değişmiş! Bu bir yapım ekidir. ✅
• d) Evim: "Ev" kelimesine "-im" iyelik (sahiplik) eki gelmiş. Anlamı değişmemiş, sadece kime ait olduğunu belirtmiş. Bu da bir çekim ekidir. ❌

✅ Doğru cevap c) Gözlük'tür. Çünkü "-lük" eki, "göz" kelimesinin anlamını değiştirerek yeni bir kelime türetmiştir.

📌 Hadi kelimeyi inceleyelim:

• Kelimenin kökü: Kitap
• Aldığı ek: -lar (çoğul eki) ve -ı (belirtme hâl eki)

💡 Düşünelim: "Kitap" kelimesi, "-lar" ve "-ı" eklerini aldığında "kitap" olma özelliğini kaybedip başka bir anlama mı geliyor? Hayır. "Kitaplar" yine okuduğumuz şeyleri ifade eder, sadece birden fazla olduğunu ve bir şeyi belirtme görevinde olduğunu gösterir.

Sonuç: "Kitapları" kelimesindeki ekler, kelimenin anlamını değiştirmemiş, sadece çoğul olduğunu ve cümledeki belirtme görevini göstermiştir. Bu ekler çekim ekidir. ✅

👉 "Suluk" kelimesini kök ve eklerine ayıralım:

• Kelimenin kökü: Su
• Aldığı ek: -luk

💧 "Su" dediğimizde içtiğimiz sıvıyı anlarız.
🎒 "-luk" ekini aldığında ise "suluk", suyu taşımaya veya muhafaza etmeye yarayan bir araca dönüşür (örneğin, okulda kullandığımız suluk).

Sonuç: "Suluk" kelimesi, "su" kelimesinden türemiştir. "-luk" eki, "su" kelimesinin anlamını değiştirerek, "su koymaya yarayan kap" gibi yeni bir anlam kazandırmıştır. Bu nedenle "-luk" eki bir yapım ekidir. ✅

📚 Cümledeki kelimeleri inceleyelim:

• Öğretmenimiz:
  • Kök: Öğret- (fiil)
  • Aldığı ek: -men (fiilden isim yapım eki) ➡️ "Öğret-" fiilinden "öğretmen" (isim) kelimesini türetir, anlamı değişir.
  • Aldığı ek: -imiz (iyelik eki) ➡️ "Öğretmen" kelimesinin kime ait olduğunu belirtir (bizim öğretmenimiz), anlamı değişmez.
• bize: zamir (ek almamış)
• yeni: sıfat (ek almamış)
• bir: sayı sıfatı (ek almamış)
• hikaye: isim (ek almamış)
• okuttu: fiil (kök: oku-, -t fiilden fiil yapım eki, -tu görülen geçmiş zaman eki)

👉 Hem yapım eki hem de çekim eki alan kelime "Öğretmenimiz"dir.

• -men eki: Yapım ekidir. "Öğretmek" eyleminden "öğretmen" ismini türetmiştir. Kelimenin türünü ve anlamını değiştirmiştir.
• -imiz eki: Çekim ekidir. "Öğretmen" kelimesine sahiplik anlamı katmıştır (bizim öğretmenimiz). Kelimenin anlamını değiştirmemiş, sadece kime ait olduğunu belirtmiştir.

💡 Metindeki altı çizili kelimeleri ve eklerini inceleyelim:

• a) yaşayan:
  • Kök: yaşa- (fiil)
  • Ek: -yan (sıfat-fiil eki). Fiilden fiilimsiyi (sıfat-fiil) yapar. Bu ekler fiilden isim/sıfat türettiği için yapım eki kabul edilir. ✅
• b) palamutlarını:
  • Kök: palamut (isim)
  • Ekler: -lar (çoğul eki), -ı (iyelik eki), -nı (belirtme hâl eki). Bu ekler kelimenin anlamını değiştirmez, sadece cümledeki görevini belirtir. Bunlar çekim ekidir. ❌
• c) yuvasına:
  • Kök: yuva (isim)
  • Ekler: -sı (iyelik eki), -na (yönelme hâl eki). Bu ekler kelimenin anlamını değiştirmez, sadece kime ait olduğunu ve yönelme durumunu belirtir. Bunlar çekim ekidir. ❌
• d) çalışkanlığı:
  • Kök: çalış- (fiil)
  • Ek: -kan (fiilden isim yapım eki) ➡️ "çalış-" fiilinden "çalışkan" (isim/sıfat) türetir.
  • Ek: -lık (isimden isim yapım eki) ➡️ "çalışkan" isminden "çalışkanlık" (isim) türetir.
  • Ek: -ı (iyelik eki). Bu bir çekim ekidir.
  Bu kelime birden fazla yapım eki ve çekim eki almıştır. Ancak soru "yapım eki alarak yeni bir anlam kazanmış" kelimeyi soruyor. "Çalışkanlık" kelimesi de yapım ekleri almıştır. Ancak "yaşayan" kelimesi de yapım eki almıştır. Soru tek bir doğru cevap beklediğinden, en net "yapım eki" örneğini bulmalıyız. "Yaşayan" kelimesindeki "-yan" fiilimsilerde yapım eki olarak kabul edilir. "Çalışkanlığı" kelimesi de "çalış-" (fiil) kökünden "-kan" (yapım eki) ve "-lık" (yapım eki) alarak türemiştir. Her ikisi de yapım eki almıştır. Ancak 5. sınıf seviyesinde fiilimsiler direkt "yapım eki" olarak öğretilir.

✅ Doğru cevap a) yaşayan'dır. "Yaşa-" fiil köküne gelen "-yan" eki, kelimenin türünü ve anlamını değiştirerek "yaşayan" sıfat-fiilini oluşturmuştur. "Palamutlarını" ve "yuvasına" kelimeleri sadece çekim ekleri almıştır. "Çalışkanlığı" kelimesi de yapım ekleri almıştır ("çalış-" > "çalışkan" > "çalışkanlık"). Ancak şıklarda tek bir doğru cevap beklendiği ve "yaşayan" kelimesindeki -yan ekinin fiilden türeten bir yapım eki olduğu açıktır, bu durum 5. sınıf müfredatında genellikle "yapım eki" olarak öğretilir.

📌 Hadi kelimeleri tek tek inceleyelim:

• Ekmekler:
  • Kök: Ekmek (isim)
  • Ek: -ler (çoğul eki)
  • Açıklama: "-ler" eki, "ekmek" kelimesinin anlamını değiştirmez, sadece birden fazla olduğunu belirtir. Bu nedenle çekim ekidir. ✅
• Aşçı:
  • Kök: Aş (yemek anlamında isim)
  • Ek: -çı (isimden isim yapım eki)
  • Açıklama: "Aş" (yemek) kelimesine "-çı" eki gelerek "aşçı" (yemek yapan kişi, meslek adı) olmuştur. Kelimenin anlamı tamamen değişmiştir. Bu nedenle yapım ekidir. ✅
• Ekmeği:
  • Kök: Ekmek (isim)
  • Ek: -i (belirtme hâl eki)
  • Açıklama: "-i" eki, "ekmek" kelimesinin anlamını değiştirmez, sadece cümlede belirtme görevinde olduğunu gösterir. Bu nedenle çekim ekidir. ✅

💡 Günlük hayatta sıkça kullandığımız bu kelimelerin eklerini inceleyelim:

• Evden:
  • Kök: Ev (isim)
  • Ek: -den (ayrılma hâl eki)
  • Açıklama: "Ev" kelimesi "evden" olduğunda anlamı değişmez, sadece "nereden" sorusunun cevabı olur. Bu bir çekim ekidir. ✅
• Okula:
  • Kök: Okul (isim)
  • Ek: -a (yönelme hâl eki)
  • Açıklama: "Okul" kelimesi "okula" olduğunda anlamı değişmez, sadece "nereye" sorusunun cevabı olur. Bu bir çekim ekidir. ✅
• Parkta:
  • Kök: Park (isim)
  • Ek: -ta (bulunma hâl eki)
  • Açıklama: "Park" kelimesi "parkta" olduğunda anlamı değişmez, sadece "nerede" sorusunun cevabı olur. Bu bir çekim ekidir. ✅
• Kitaplarını:
  • Kök: Kitap (isim)
  • Ekler: -lar (çoğul eki), -ı (iyelik eki), -nı (belirtme hâl eki)
  • Açıklama: "Kitap" kelimesi "kitaplarını" olduğunda anlamı değişmez, sadece çoğul olduğunu, kime ait olduğunu ve belirtme görevinde olduğunu gösterir. Bu bir çekim ekidir. ✅

Sonuç: Yukarıdaki tüm kelimeler, kelimenin anlamını değiştirmeyen çekim ekleri almıştır.

📌 "Koşuyorum" kelimesini adım adım inceleyelim:

• Kelimenin kökü: Koş- (fiil)
• Aldığı ek: -uyor (şimdiki zaman eki)
• Aldığı ek: -um (birinci tekil kişi eki)

💡 Eklerin türlerini belirleyelim:

• -uyor eki: "Koş-" fiiline gelerek eylemin şimdiki zamanda yapıldığını bildirir. Fiilin anlamını değiştirmez, sadece zamanını belirtir. Bu bir çekim ekidir (kip eki). ✅
• -um eki: "Koşuyorum" eylemini kimin yaptığını (ben) belirtir. Fiilin anlamını değiştirmez, sadece kişisini gösterir. Bu da bir çekim ekidir (kişi eki). ✅

Sonuç: "Koşuyorum" kelimesi, fiil köküne gelen iki adet çekim eki (-uyor ve -um) almıştır. Bu ekler kelimenin anlamını değiştirmemiş, sadece zamanını ve kişisini belirtmiştir.