Yapım Çekim Ekleri Ders Notu

Türkçede sözcüklerin sonuna gelerek onların anlamlarını değiştiren veya cümledeki görevlerini belirleyen eklere ekler denir. Ekler iki ana gruba ayrılır: Yapım Ekleri ve Çekim Ekleri.

Yapım Ekleri ✨

Yapım ekleri, bir sözcüğün anlamını tamamen değiştirerek ondan yeni bir sözcük türeten eklerdir. Bu ekler sayesinde yeni kavramlar, yeni isimler veya fiiller oluşturulur.

• Bir kelimenin anlamını değiştirir.
• Yeni bir kelime türetir.
• Sözcüğün türünü değiştirebilir (örneğin, isimden fiil veya fiilden isim yapabilir).

Yapım Eklerine Örnekler 📝

Aşağıdaki örnekleri inceleyerek yapım eklerinin kelimelerin anlamını nasıl değiştirdiğini görelim:

göz (organ) + -lük = gözlük (göze takılan araç)

ev (yaşanan yer) + -li = evli (evi olan kişi)

oku (bir eylem) + -l = okul (okuma yapılan yer)

simit (bir yiyecek) + -çi = simitçi (simit satan kişi)

susuz (su olmayan) + -luk = susuzluk (susuz kalma durumu)

Yapım eki almış bir sözcüğe türemiş sözcük denir.

Çekim Ekleri 🛠️

Çekim ekleri, sözcüklerin anlamını değiştirmeyen, ancak onların cümle içindeki görevlerini, zamanlarını, kim tarafından yapıldıklarını veya kime ait olduklarını belirten eklerdir. Çekim ekleri, yeni bir sözcük türetmez.

• Kelimenin anlamını değiştirmez.
• Yeni bir kelime türetmez.
• Kelimenin cümledeki görevini belirler.

İsim Çekim Ekleri 📌

İsimlere gelerek onların çoğul olduğunu, kime ait olduğunu veya cümledeki durumunu bildiren eklerdir.

• Çoğul (Çokluk) Ekleri: Varlıkların birden fazla olduğunu gösterir. (-ler, -lar)
  • Örnek: kitaplar, çocuklar, kalemler
• Durum (Hal) Ekleri: İsmin cümledeki görevini (yönelme, bulunma, ayrılma, belirtme) gösterir.
  • Belirtme Durumu Eki: (-i, -ı, -u, -ü)
    • Örnek: defteri, camı, kapıyı
  • Yönelme Durumu Eki: (-e, -a)
    • Örnek: eve, okula, dershaneye
  • Bulunma Durumu Eki: (-de, -da, -te, -ta)
    • Örnek: sınıfta, evde, bahçede
  • Ayrılma Durumu Eki: (-den, -dan, -ten, -tan)
    • Örnek: okuldan, evden, dersten
• İyelik (Sahiplik) Ekleri: Varlığın kime ait olduğunu gösterir.
  • Örnek: kalemim (benim kalemim), kalemin (senin kalemin), kalemi (onun kalemi), kalemimiz (bizim kalemimiz), kaleminiz (sizin kaleminiz), kalemleri (onların kalemleri)

Fiil Çekim Ekleri 🕰️

Fiillere gelerek eylemin ne zaman yapıldığını (zaman), kim tarafından yapıldığını (şahıs) ve nasıl yapıldığını (kip) bildiren eklerdir.

• Zaman (Kip) Ekleri: Eylemin yapılış zamanını belirtir.
  • Şimdiki Zaman: -yor (geliyor)
  • Geniş Zaman: -r, -ar, -er (gelir, bakar)
  • Gelecek Zaman: -acak, -ecek (gelecek)
  • Görülen Geçmiş Zaman: -dı, -di, -du, -dü (geldi)
  • Duyulan Geçmiş Zaman: -mış, -miş, -muş, -müş (gelmiş)
• Şahıs (Kişi) Ekleri: Eylemi kimin yaptığını gösterir.
  • Örnek: okudum (ben), okudun (sen), okudu (o), okuduk (biz), okudunuz (siz), okudular (onlar)

Yapım Ekleri ve Çekim Ekleri Arasındaki Fark 💡

Aşağıdaki tablo, yapım ekleri ve çekim ekleri arasındaki temel farkları özetlemektedir:

Özellik	Yapım Ekleri	Çekim Ekleri
Anlamı Değiştirme	✅ Değiştirir	❌ Değiştirmez
Yeni Kelime Türetme	✅ Türetir	❌ Türetmez
Kelime Türü	Değiştirebilir	Değiştirmez
Örnek	göz → gözlük	kitap → kitaplar