📝 5. Sınıf Matematik: Yazılı Ders Notu
Bu ders notu, 5. sınıf matematik yazılı sınavına hazırlık için MEB müfredatına uygun olarak doğal sayılar, işlemler, kesirler, ondalık gösterimler ve temel geometrik kavramları içermektedir.
1. Doğal Sayılar 😊
1.1. Doğal Sayıları Okuma ve Yazma
Milyonlar basamağına kadar olan doğal sayıları okurken ve yazarken basamak adlarını doğru kullanmak önemlidir.
- Bir sayıyı okurken en büyük basamaktan başlanır.
- Örneğin, 125 403 789 sayısı "Yüz yirmi beş milyon dört yüz üç bin yedi yüz seksen dokuz" şeklinde okunur.
1.2. Basamak ve Sayı Değeri
Bir rakamın bulunduğu yere göre aldığı değere basamak değeri, rakamın tek başına ifade ettiği değere ise sayı değeri denir.
Örnek: 46 821 573 sayısında;
- 6 rakamının bulunduğu basamak milyonlar basamağıdır.
- 6 rakamının basamak değeri \( 6 \times 1\,000\,000 = 6\,000\,000 \) olur.
- 6 rakamının sayı değeri \( 6 \) olur.
1.3. Doğal Sayıları Sıralama
Doğal sayıları sıralarken önce basamak sayılarına bakılır. Basamak sayısı fazla olan sayı daha büyüktür. Basamak sayıları eşitse, en büyük basamaktan başlayarak rakamlar karşılaştırılır.
Örnek:
- \( 123\,456 \) sayısı \( 98\,765 \) sayısından büyüktür, çünkü \( 123\,456 \) altı basamaklı, \( 98\,765 \) ise beş basamaklıdır.
- \( 56\,789 \) ve \( 56\,798 \) sayılarını sıralayalım:
- On binler basamağı: \( 5 = 5 \)
- Binler basamağı: \( 6 = 6 \)
- Yüzler basamağı: \( 7 = 7 \)
- Onlar basamağı: \( 8 < 9 \) olduğu için \( 56\,789 < 56\,798 \) olur.
1.4. Doğal Sayıları Yuvarlama
Doğal sayıları en yakın onluğa veya yüzlüğe yuvarlayabiliriz.
- En yakın onluğa yuvarlama: Birler basamağındaki rakam \( 5 \) veya \( 5 \)'ten büyükse yukarıya (bir sonraki onluğa), \( 5 \)'ten küçükse aşağıya (kendi onluğuna) yuvarlanır.
- Örnek: \( 147 \) sayısı en yakın onluğa \( 150 \) olarak yuvarlanır.
- Örnek: \( 234 \) sayısı en yakın onluğa \( 230 \) olarak yuvarlanır.
- En yakın yüzlüğe yuvarlama: Onlar basamağındaki rakam \( 5 \) veya \( 5 \)'ten büyükse yukarıya (bir sonraki yüzlüğe), \( 5 \)'ten küçükse aşağıya (kendi yüzlüğüne) yuvarlanır.
- Örnek: \( 362 \) sayısı en yakın yüzlüğe \( 400 \) olarak yuvarlanır.
- Örnek: \( 719 \) sayısı en yakın yüzlüğe \( 700 \) olarak yuvarlanır.
1.5. Romen Rakamları
Romen rakamları, sayıları harflerle ifade etme sistemidir. 5. sınıfta \( 20 \)'ye kadar olan Romen rakamları öğrenilir.
| Normal Sayı | Romen Rakamı |
|---|---|
| \( 1 \) | I |
| \( 5 \) | V |
| \( 10 \) | X |
| \( 4 \) | IV |
| \( 9 \) | IX |
| \( 14 \) | XIV |
| \( 19 \) | XIX |
| \( 20 \) | XX |
2. Doğal Sayılarla Dört İşlem ➕➖✖️➗
2.1. Toplama ve Çıkarma İşlemleri
Doğal sayılarla toplama ve çıkarma işlemleri, basamaklar alt alta gelecek şekilde yazılıp aynı basamaktaki rakamlar arasında yapılır.
- Toplama Örneği: \( 4\,567 + 2\,875 \) \[ \begin{array}{r} 4\,567 \\ + \quad 2\,875 \\ 7\,442 \end{array} \]
- Çıkarma Örneği: \( 8\,123 - 5\,478 \) \[ \begin{array}{r} 8\,123 \\ - \quad 5\,478 \\ 2\,645 \end{array} \]
2.2. Çarpma İşlemi
Çarpma işlemi, çarpılan sayının çarpan kadar tekrar etmesi anlamına gelir.
Örnek: \( 345 \times 23 \) \[ \begin{array}{r} 345 \\ \times \quad 23 \\ 1\,035 \quad (345 \times 3) \\ + \quad 6\,900 \quad (345 \times 20) \\ 7\,935 \end{array} \]
2.3. Bölme İşlemi
Bölme işlemi, bir bütünün eşit parçalara ayrılmasıdır.
Örnek: \( 756 \div 12 \) \[ \begin{array}{r} 63 \\ 12 \overline{) 756} \\ - \quad 72 \downarrow \\ 036 \\ - \quad 36 \\ 00 \end{array} \] Yani \( 756 \div 12 = 63 \).
2.4. İşlem Önceliği
Birden fazla işlemin olduğu durumlarda işlemler belirli bir sıraya göre yapılır:
- Önce parantez içindeki işlemler yapılır.
- Sonra çarpma veya bölme işlemleri yapılır (soldan sağa doğru).
- En son toplama veya çıkarma işlemleri yapılır (soldan sağa doğru).
Örnek: \( 12 + (8 \times 3) - 6 \div 2 \)
- Parantez içi: \( 8 \times 3 = 24 \)
- Bölme: \( 6 \div 2 = 3 \)
- Yeni ifade: \( 12 + 24 - 3 \)
- Toplama: \( 12 + 24 = 36 \)
- Çıkarma: \( 36 - 3 = 33 \)
Sonuç: \( 33 \)
3. Kesirler 🍕
3.1. Kesirleri Gösterme ve Okuma
Bir bütünün eş parçalarından birini veya birkaçını gösteren sayılara kesir denir. Kesirler \( \frac{a}{b} \) şeklinde yazılır.
- \( a \): Pay (üstteki sayı, alınan parça sayısını gösterir)
- \( b \): Payda (alttaki sayı, bütünün kaç eş parçaya ayrıldığını gösterir)
- Kesir çizgisi
Örnek: Bir pizzanın \( 8 \) eş dilime ayrılıp \( 3 \) diliminin yenmesi durumunu \( \frac{3}{8} \) kesriyle gösteririz. Bu kesir "sekizde üç" diye okunur.
3.2. Kesir Çeşitleri
- Basit Kesir: Payı paydasından küçük olan kesirlerdir. Değeri \( 0 \) ile \( 1 \) arasındadır.
- Örnek: \( \frac{1}{2}, \frac{3}{5}, \frac{7}{10} \)
- Bileşik Kesir: Payı paydasına eşit veya paydasından büyük olan kesirlerdir. Değeri \( 1 \) veya \( 1 \)'den büyüktür.
- Örnek: \( \frac{5}{5}, \frac{7}{4}, \frac{12}{3} \)
- Tam Sayılı Kesir: Bir doğal sayı ve bir basit kesirden oluşan kesirlerdir.
- Örnek: \( 1\frac{1}{2}, 3\frac{2}{5} \)
3.3. Kesirleri Sıralama
- Paydaları eşit kesirleri sıralama: Payı büyük olan kesir daha büyüktür.
- Örnek: \( \frac{5}{7} > \frac{3}{7} > \frac{1}{7} \)
- Payları eşit kesirleri sıralama: Paydası küçük olan kesir daha büyüktür.
- Örnek: \( \frac{2}{3} > \frac{2}{5} > \frac{2}{7} \)
3.4. Kesirlerle Toplama ve Çıkarma (Paydalar Eşitken)
Paydaları eşit kesirlerle toplama ve çıkarma işlemi yaparken, paylar toplanır veya çıkarılır, ortak payda aynen yazılır.
- Toplama Örneği: \( \frac{2}{5} + \frac{1}{5} = \frac{2+1}{5} = \frac{3}{5} \)
- Çıkarma Örneği: \( \frac{7}{9} - \frac{3}{9} = \frac{7-3}{9} = \frac{4}{9} \)
4. Ondalık Gösterimler 🔢
4.1. Ondalık Gösterimleri Okuma ve Yazma
Paydası \( 10, 100, 1000 \) gibi \( 10 \)'un kuvveti olan kesirler, ondalık gösterim şeklinde yazılabilir.
- Tam kısım ve ondalık kısım virgüle (,) ayrılır.
- Örnek:
- \( \frac{7}{10} = 0,7 \) (Sıfır tam onda yedi)
- \( \frac{25}{100} = 0,25 \) (Sıfır tam yüzde yirmi beş)
- \( \frac{135}{1000} = 0,135 \) (Sıfır tam binde yüz otuz beş)
- \( 3\frac{4}{10} = 3,4 \) (Üç tam onda dört)
4.2. Ondalık Gösterimlerde Basamak Değeri
Ondalık gösterimlerde virgülden önceki kısım tam kısım, virgülden sonraki kısım ondalık kısımdır. Her rakamın bir basamak değeri vardır.
Örnek: \( 12,345 \) ondalık gösteriminde;
- \( 1 \): Onlar basamağı, değeri \( 1 \times 10 = 10 \)
- \( 2 \): Birler basamağı, değeri \( 2 \times 1 = 2 \)
- \( 3 \): Onda birler basamağı, değeri \( 3 \times \frac{1}{10} = 0,3 \)
- \( 4 \): Yüzde birler basamağı, değeri \( 4 \times \frac{1}{100} = 0,04 \)
- \( 5 \): Binde birler basamağı, değeri \( 5 \times \frac{1}{1000} = 0,005 \)
5. Temel Geometrik Kavramlar ve Açılar 📐
5.1. Nokta, Doğru, Işın, Doğru Parçası
- Nokta: Kalemin kağıtta bıraktığı iz gibi, yeri belli eden işaretlerdir. Boyutsuzdur. Noktalar büyük harflerle (A, B, C) isimlendirilir.
- Doğru: İki ucu da sınırsız olan düz çizgidir. Bir doğru, üzerinden geçen iki nokta ile (\( AB \) doğrusu) veya küçük bir harfle (\( d \) doğrusu) isimlendirilir.
- Işın: Bir ucu sabit (başlangıç noktası), diğer ucu sınırsız olan düz çizgidir. Başlangıç noktası önce yazılarak (\( [AB \) ışını) isimlendirilir.
- Doğru Parçası: İki ucu da sınırlı olan düz çizgidir. Uç noktaları ile (\( [AB] \) doğru parçası) isimlendirilir.
5.2. Açı Çeşitleri
Başlangıç noktaları aynı olan iki ışının oluşturduğu açıklığa açı denir. Açılar derece (\( ^\circ \)) ile ölçülür.
- Dar Açı: Ölçüsü \( 0^\circ \) ile \( 90^\circ \) arasında olan açılardır.
- Örnek: \( 45^\circ \), \( 80^\circ \)
- Dik Açı: Ölçüsü tam olarak \( 90^\circ \) olan açılardır. Kare veya dikdörtgenin köşeleri dik açıdır.
- Geniş Açı: Ölçüsü \( 90^\circ \) ile \( 180^\circ \) arasında olan açılardır.
- Örnek: \( 110^\circ \), \( 150^\circ \)
- Doğru Açı: Ölçüsü tam olarak \( 180^\circ \) olan açılardır. Bir doğru üzerindeki açı doğru açıdır.
- Tam Açı: Ölçüsü tam olarak \( 360^\circ \) olan açılardır. Bir noktanın etrafındaki tam dönüş açısıdır.
5.3. Kare ve Dikdörtgenin Çevre ve Alan Hesaplamaları
Kare
Bütün kenarları eşit uzunlukta olan dörtgene karedir. Bir kenar uzunluğu \( a \) olan bir kare için:
- Çevre: Tüm kenar uzunluklarının toplamıdır. Çevre = \( 4 \times a \)
- Alan: Bir kenar uzunluğunun kendisiyle çarpımıdır. Alan = \( a \times a \)
Örnek: Bir kenarı \( 5 \) cm olan bir karenin çevresi \( 4 \times 5 = 20 \) cm, alanı \( 5 \times 5 = 25 \) cm\( ^2 \) dir.
Dikdörtgen
Karşılıklı kenarları eşit uzunlukta ve bütün açıları dik olan dörtgene dikdörtgen denir. Kısa kenar uzunluğu \( a \), uzun kenar uzunluğu \( b \) olan bir dikdörtgen için:
- Çevre: Tüm kenar uzunluklarının toplamıdır. Çevre = \( 2 \times (a + b) \)
- Alan: Kısa ve uzun kenar uzunluklarının çarpımıdır. Alan = \( a \times b \)
Örnek: Kısa kenarı \( 3 \) cm, uzun kenarı \( 7 \) cm olan bir dikdörtgenin çevresi \( 2 \times (3 + 7) = 2 \times 10 = 20 \) cm, alanı \( 3 \times 7 = 21 \) cm\( ^2 \) dir.