Yapım ve çekim ekleri Ders Notu

Yapım ve Çekim Ekleri 4. Sınıf Türkçe 📚

Türkçede kelimeler, kök ve eklerden oluşur. Kök, bir kelimenin anlamlı en küçük parçasıdır. Ekler ise kelimeye gelerek onu anlamca veya biçimce değiştiren unsurlardır. Ekler, kelimeye kattıkları anlama göre ikiye ayrılır: Yapım ekleri ve çekim ekleri.

Yapım Ekleri

Yapım ekleri, köke gelerek yeni bir kelime türeten eklerdir. Bu ekler, kelimenin anlamını değiştirir veya kelime türünü (isimden fiil, fiilden isim vb.) değiştirir. Yapım ekleri getirildiği kelimenin türünü ve anlamını değiştirdiği için, yeni kelimeler türetir. Bu yüzden "türetme ekleri" olarak da adlandırılırlar.

Yapım Eklerinin Özellikleri:

• Kökten yeni bir kelime türetirler.
• Kelimenin anlamını değiştirirler.
• Kelimenin türünü değiştirebilirler (isimden fiil, fiilden isim vb.).
• Genellikle kelimenin sonunda bulunurlar.

Yapım Eklerine Örnekler:

• -cı/-ci, -cu/-cü: Meslek belirten eklerdir. simit (isim kökü) + -çi = simitçi (isim kökü), göz (isim kökü) + -lük = gözlük (isim kökü)
• -lık/-lik, -luk/-lük: İsimden isim, isimden fiil yapabilir. süt (isim kökü) + -çü = sütçü (isim kökü), göz (isim kökü) + -lük = gözlük (isim kökü)
• -daş/-deş: Birliktelik bildiren eklerdir. gönül (isim kökü) + -daş = gönüldaş (isim kökü)
• -lı/-li, -lu/-lü: Varlık bildiren eklerdir. göz (isim kökü) + -lü = gözlü (isim kökü)
• -sız/-siz, -suz/-süz: Yokluk bildiren eklerdir. bilgi (isim kökü) + -siz = bilgisiz (isim kökü)
• -la/-le, -la/-le: Fiil yapım ekleridir. su (isim kökü) + -la = sula (fiil kökü)
• -ar/-er, -ar/-er: Fiil yapım ekleridir. göz (isim kökü) + -er = gözer (fiil kökü)

Çözümlü Örnek:

Kelime: Çocuklar

• Kök: çocuk (isim)
• Ek: -lar (Çekim eki - çoğul eki)
• Bu kelimede yapım eki yoktur.

Kelime: Gözlükçü

• Kök: göz (isim)
• Ek 1: -lük (Yapım eki - isimden isim türetir) -> gözlük
• Ek 2: -çü (Yapım eki - isimden isim türetir) -> gözlükçü
• Bu kelimede iki adet yapım eki vardır.

Çekim Ekleri

Çekim ekleri, köke veya gövdeye gelerek kelimenin anlamını değiştirmeyen, sadece kelimeyi cümle içinde kullanmamızı sağlayan eklerdir. Çekim ekleri, kelimenin türünü değiştirmez. Çekim ekleri, kelimenin zamanını, durumunu, sayısını, iyelik durumunu veya kişisini belirtir.

Çekim Eklerinin Özellikleri:

• Kelimenin anlamını değiştirmezler.
• Kelimenin türünü değiştirmezler.
• Kelimeyi cümle içinde kullanmamızı sağlarlar.
• Çekim ekleri kendi içinde birkaç gruba ayrılır:

1. Hal Ekleri (Durum Ekleri):

• -ı/-i, -u/-ü (Belirtme Durumu): Kitabı okudum.
• -a/-e (Yönelme Durumu): Okula gittim.
• -da/-de, -da/-de (Bulunma Durumu): Evdeyim.
• -dan/-den, -dan/-den (Ayrılma Durumu): Okuldan geldim.

2. Çokluk Ekleri:

• -lar/-ler: Çocuklar oynuyor.

3. İyelik Ekleri:

• -ım/-im, -um/-üm: Benim kitabım.
• -ın/-in, -un/-ün: Senin kitabın.
• -ı/-i, -u/-ü: Onun kitabı.
• -ımız/-imiz, -umuz/-ümüz: Bizim kitabımız.
• -ınız/-iniz, -unuz/-ünüz: Sizin kitabınız.
• -ları/-leri: Onların kitapları.

4. Kişi Ekleri (Şahıs Ekleri):

• Fiillere gelerek eylemi yapan kişiyi belirtir.
• -m: Geldim. (1. Tekil)
• -n: Geldin. (2. Tekil)
• -Ø: Geldi. (3. Tekil)
• -k: Geldik. (1. Çoğul)
• -niz: Geldiniz. (2. Çoğul)
• -ler: Geldiler. (3. Çoğul)

5. Soru Ekleri:

• mi, mi, mu, mü: Hava güzel mi?

Çözümlü Örnek:

Kelime: Evlerimizdeki

• Kök: ev (isim)
• Ek 1: -ler (Çekim eki - çoğul eki) -> evler
• Ek 2: -imiz (Çekim eki - iyelik eki) -> evlerimiz
• Ek 3: -de (Çekim eki - bulunma durum eki) -> evlerimizdeki
• Bu kelimede üç adet çekim eki vardır.

Kelime: Koşuyorum

• Kök: koş (fiil)
• Ek 1: -u (Yapım eki - fiilden fiil türetir, burada 'koşmak' fiilinin kendisi)
• Ek 2: -yor (Çekim eki - şimdiki zaman eki) -> koşuyor
• Ek 3: -um (Çekim eki - kişi eki, 1. tekil şahıs) -> koşuyorum
• Bu kelimede bir yapım eki ve iki çekim eki vardır.

Yapım ve Çekim Eklerini Ayırt Etme Yöntemleri

Bir kelimeye gelen eki ayırmak için şu sorular sorulabilir:

• Ek kelimenin anlamını değiştirdi mi? Değiştirdiyse yapım ekidir.
• Ek kelimenin türünü değiştirdi mi? Değiştirdiyse yapım ekidir.
• Ek, kelimeyi cümle içinde kullanmamıza mı yarıyor? Yarıyorsa çekim ekidir.
• Ek, kelimenin zamanını, durumunu, sayısını mı belirtiyor? Belirtiyorsa çekim ekidir.

Örnek Tablo:

Kelime	Kök	Ekler	Eklerin Türü	Yeni Anlam/Kullanım
Balıkçı	balık	-çı	Yapım	Balık satan kişi
Evler	ev	-ler	Çekim	Birden fazla ev
Kitaplığım	kitap	-lık, -ım	Yapım, Çekim	Kitap konulan yer, benim kitaplığım
Gözlükçünün	göz	-lük, -çü, -nün	Yapım, Yapım, Çekim	Gözlük satan kişinin (belirtme durumu)