Yazım Kuralları Ders Notu

Türkçede yazım kuralları, metinlerin anlaşılırlığını sağlamak, dilin doğru ve tutarlı kullanımını sürdürmek açısından büyük önem taşır. Bu kurallara uymak, hem yazılı anlatımda başarıyı artırır hem de düşüncelerin net bir şekilde aktarılmasına yardımcı olur.

📝 Büyük Harflerin Kullanımı

Büyük harflerin kullanıldığı başlıca yerler şunlardır:

• Cümleler büyük harfle başlar: Yarın okula gideceğim.
• Özel adlar büyük harfle başlar: Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye, Ankara, Ayşe Teyze.
• Kişi adlarından önce ve sonra gelen unvanlar, saygı sözleri, lakaplar büyük harfle başlar: Doktor Ayşe Hanım, Deli Petro, Avukat Mehmet Bey.
• Millet, dil, din, mezhep adları büyük harfle başlar: Türk, İngiliz, Türkçe, Müslümanlık.
• Gezegen ve yıldız adları (coğrafya terimi olarak kullanıldığında) büyük harfle başlar: Mars, Dünya (Güneş Sistemi'nde). Ancak "dünya" kelimesi gezegen anlamı dışında kullanıldığında küçük harfle başlar: Yeni bir dünya kurmak.
• Yer adları (kıta, bölge, il, ilçe, köy, semt vb.) büyük harfle başlar: Asya, İç Anadolu Bölgesi, İstanbul, Kadıköy.
• Kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adlarının her kelimesi büyük harfle başlar: Türk Dil Kurumu, Türkiye Büyük Millet Meclisi.
• Kitap, dergi, gazete ve sanat eserlerinin her kelimesi büyük harfle başlar: Nutuk, Türk Dili (dergi), Milliyet (gazete). Ancak özel ada dahil olmayan gazete, dergi vb. sözler küçük harfle başlar: Hürriyet gazetesi.
• Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar: 29 Ekim 1923 Salı günü. Belirli bir tarih bildirmeyenler küçük harfle başlar: Okullar genellikle eylül ayında açılır.

🔢 Sayıların Yazımı

Sayıların yazımında dikkat edilmesi gereken kurallar:

• Sayılar metin içinde yazıyla da yazılabilir: on beş, iki yüz. Ancak saat, para tutarı, ölçü, istatistiksel verilerde rakam kullanılır: 17.30'da, 1500 TL, 5 kilogram, %25.
• Çok basamaklı sayılar, kolay okunabilmesi amacıyla üçerli gruplara ayrılarak yazılır ve aralarına nokta konur: 1.250.000.
• Sıra sayıları yazıyla veya rakamla gösterilebilir. Rakamla gösterildiğinde ya sonuna nokta konur ya da kesme işaretiyle ek ayrılır: 3., 15., III. veya 3'üncü, 15'inci.
• Üleştirme sayıları rakamla değil yazıyla belirtilir: ikişer, beşer. (Yanlış: 2'şer, 5'er)

✂️ Kısaltmaların Yazımı

Kısaltmaların yazımıyla ilgili kurallar:

• Kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adlarının kısaltmaları genellikle her kelimenin ilk harfinin büyük yazılmasıyla yapılır ve aralarına nokta konmaz: TDK, TBMM, ABD, PTT.
• Ancak bazı kısaltmalarda, özellikle ölçü birimlerinde nokta kullanılmaz: cm, kg, m.
• Gelenekleşmiş T.C. (Türkiye Cumhuriyeti) ve T. (Türkçe) kısaltmalarında nokta kullanılır.
• Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunuşu esas alınır: kg'dan (kilogramdan), cm'yi (santimetreyi).
• Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır: TDK'ye (Te De Ke'ye), PTT'den (Pe Te Te'den).

🔗 Birleşik Kelimelerin Yazımı

Birleşik kelimelerin bitişik veya ayrı yazılması, anlam ve ses olaylarına göre belirlenir. Bu, yazım kurallarının en karmaşık konularından biridir.

Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler ✨

• Ses düşmesi, ses türemesi veya ses değişmesine uğrayan birleşik kelimeler: birbiri (biri biri), kaynana (kayın ana), kaybolmak (kayıp olmak), hissetmek (his etmek).
• "Etmek, eylemek, olmak" yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi varsa: seyretmek, zannetmek.
• Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller: vazgeçmek, başvurmak, öngörmek.
• Somut olarak yer bildirmeyen "alt, üst, üzeri" sözleriyle kurulan birleşik kelimeler: ayakaltı (engel), gözaltı (gözetim), bilinçaltı, olağanüstü, akşamüstü.
• İki veya daha fazla kelimenin birleşmesinden oluşmuş, yeni bir varlığı, kavramı karşılayan ve genellikle ikinci kelimesi anlamını yitirmiş kelimeler: akciğer, kuşpalazı, denizaltı (araç), karıncaezmez, demirbaş, aşevi, huzurevi.
• Renk adlarıyla kurulan bazı bitki, hayvan ve hastalık adları: akciğer, alabalık, karabiber, sarımsak.
• "Ev" kelimesiyle kurulan birleşik kelimeler: öğretmenevi, polisevi, huzurevi.
• "Hane, name, zade" kelimeleriyle oluşturulan birleşik kelimeler: dershane, beyanname, amcazade.
• Kurallı birleşik fiiller (yeterlilik, tezlik, sürerlilik, yaklaşma fiilleri): yapabilmek, gelivermek, süregelmek, düşeyazmak.

Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler 📏

• "Etmek, eylemek, olmak" yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi yoksa: arz etmek, fark etmek, terk etmek, kabul etmek.
• Birleşme sırasında kelimelerden hiçbirinin veya ikinci kelimesinin anlam değişikliğine uğramadığı birleşik kelimeler: çöl faresi, yer elması, dil balığı, kuşburnu (meyve), iş birliği, yer çekimi, ana dil, bilim dalı, hava yolu.
• Somut olarak yer bildiren "alt, üst, üzeri" sözleriyle kurulan birleşik kelimeler: su altı, toprak altı, yer altı (toprağın altı), böbrek üstü bezi.
• Dış, iç, sıra sözleriyle oluşturulan birleşik kelimeler: yurt dışı, hafta içi, ardı sıra.
• Renk adlarıyla kurulan bitki, hayvan ve hastalık adları (genellikle): sarı çiçek, kara sinek.
• Sıfat tamlaması biçimindeki birleşik kelimeler: eski yazı, açık öğretim, ana vatan, büyük anne.
• Yer adlarında kullanılan "Batı, Doğu, Güney, Kuzey, İç, Orta, Yakın, Uzak" kelimeleriyle oluşturulan coğrafi terimler: İç Anadolu, Yakın Doğu.

✅ "De" Bağlacının Yazımı

"De" bağlacı her zaman ayrı yazılır ve kendisinden önceki kelimenin son ünlüsüne göre büyük ünlü uyumuna uyar (da/de şeklinde). Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz:

• Sen de gel. (Sen gel. - Anlam bozulmaz.)
• Kitapta ne de güzel bilgiler var. (Pekiştirme göreviyle de ayrı yazılır.)
• "De" bağlacı ile "bulunma hâl eki -de/-da" karıştırılmamalıdır. Bulunma hâl eki bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur: Evde kimse yok. (Ev kimse yok. - Anlam bozulur.)

❓ "Ki" Bağlacının Yazımı

"Ki" bağlacı her zaman ayrı yazılır. Ancak Türkçede üç farklı "ki" vardır ve karıştırılmamalıdır:

• Bağlaç olan "ki": Ayrı yazılır, cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz: Duydum ki unutmuşsun. (Duydum unutmuşsun. - Anlam bozulmaz.)
• İlgi zamiri olan "-ki": Bitişik yazılır, ismin yerini tutar: Benimki daha güzel. (Örnek: Benim kitabım daha güzel.)
• Sıfat yapan "-ki": Bitişik yazılır, isme gelerek onu sıfat yapar: Duvardaki saat durmuş. (Hangi saat? Duvardaki saat.)
• "Ki" bağlacının ayrı yazıldığı, ancak kalıplaşmış olduğu için bitişik yazılan bazı kelimeler vardır: sanki, oysaki, mademki, belki, hâlbuki, çünkü, meğerki, illaki.

⁉️ "Mi" Ekinin Yazımı

"Mi" soru eki her zaman ayrı yazılır ve kendisinden önceki kelimenin son ünlüsüne göre büyük ünlü uyumuna uyar (mı, mi, mu, mü şeklinde). Kendisinden sonra gelen ekler ise "mi"ye bitişik yazılır:

• Geldin mi?
• Çalışıyor musun?
• Güzel mi güzel bir ev. (Pekiştirme göreviyle de ayrı yazılır.)
• Yağmur yağdı mı dışarı çıkarız. (Zaman anlamı da katsa ayrı yazılır.)

📌 Kesme İşaretinin Kullanımı

Kesme işareti ('), özel adlara getirilen çekim eklerini ayırmak için kullanılır:

• Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleri kesme işaretiyle ayrılır: İstanbul'a, Türkiye'mizin, Ahmet'in.
• Kişi adlarından sonra gelen unvanlara getirilen ekler de ayrılır: Ayşe Hanım'ın, Sait Bey'e.
• Kısaltmalara getirilen ekler: TBMM'nin, TDK'nin.
• Sayıların sonuna getirilen ekler: 1923'te, 2'nci.
• Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekler: 29 Ekim 1923'te.
• Ancak kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılmaz: Türk Dil Kurumuna, Türkiye Büyük Millet Meclisine.
• Yapım ekleri ve çokluk eki (-ler) özel adlara gelse bile kesme işaretiyle ayrılmaz: Türkçenin, Bursalı, Ahmetler.