📄 11. Sınıf Tarih: Şark meselesi Çalışma Kağıdı

💡 Çözüm Adımları:

Şark Meselesi, Osmanlı Devleti'nin zayıflamasıyla birlikte Avrupa devletlerinin Osmanlı toprakları üzerindeki siyasi, ekonomik ve stratejik emellerini ifade eden bir kavramdır.



* İngiltere için: Temel amacı, sömürge yollarını (özellikle Hindistan yolu) güvence altına almak ve Rusya'nın sıcak denizlere inmesini engelleyerek Akdeniz'deki kendi üstünlüğünü korumaktı. Bu nedenle, genellikle Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü koruma yönünde bir denge politikası izlemiştir.

* Rusya için: En önemli hedefi, sıcak denizlere (Akdeniz'e) inmek, Boğazlar üzerinde kontrol sağlamak ve Balkanlardaki Ortodoks Slav halklarını Panslavizm politikasıyla kendi himayesine almaktı. Bu da Osmanlı'nın Balkan toprakları ve Boğazlar üzerindeki egemenliğine doğrudan bir tehdit oluşturuyordu.

* Fransa için: Akdeniz'deki etkisini artırmak, Kuzey Afrika'daki sömürgecilik faaliyetlerini genişletmek (Cezayir, Tunus gibi) ve Osmanlı topraklarındaki Hristiyan azınlıklar üzerinde (özellikle Katolikler) hamilik rolü üstlenmekti. Fransa, Mısır meselesi gibi konularda da aktif rol oynamıştır.

💡 Çözüm Adımları:

Şark Meselesi, Osmanlı Devleti'nin hem iç hem de dış politikasını derinden etkilemiştir.



* İç Politika Yansımaları:

* Islahat Hareketleri: Osmanlı Devleti, Avrupalı devletlerin iç işlerine karışmasını engellemek ve devletin dağılmasını önlemek amacıyla Tanzimat ve Islahat Fermanları gibi geniş çaplı ıslahat hareketlerine girişmiştir. Ancak bu ıslahatlar, milliyetçi isyanları tamamen durduramamıştır.

* Milliyetçilik Akımları: Şark Meselesi'nin bir parçası olarak Avrupalı devletler, Osmanlı bünyesindeki azınlıkları (Rumlar, Sırplar, Bulgarlar vb.) milliyetçilik akımıyla kışkırtmış, bu da isyanlara ve toprak kayıplarına yol açmıştır.

* Dış Borçlar: Devletin ayakta kalma çabası ve savaş masrafları, dış devletlerden alınan borçları artırmış, bu da ekonomik bağımlılığa ve Düyun-u Umumiye'nin kurulmasına neden olmuştur.



* Dış Politika Yansımaları:

* Denge Politikası: Osmanlı Devleti, büyük devletler arasındaki çıkar çatışmalarından faydalanarak varlığını sürdürmeye çalışmış, bir devlete karşı diğerinden destek almıştır (Örn: Kırım Savaşı'nda İngiltere ve Fransa'dan destek).

* Toprak Kayıpları: Balkan Savaşları, 93 Harbi gibi olaylarla büyük toprak kayıpları yaşanmış, devletin sınırları daralmıştır.

* Uluslararası Konferanslar: Osmanlı'nın geleceği, Viyana Kongresi, Paris Konferansı, Berlin Kongresi gibi uluslararası toplantılarda sürekli gündeme gelmiş ve Avrupalı devletlerin kararlarıyla şekillenmiştir.

* İttifak Arayışları: Osmanlı, varlığını sürdürmek için Almanya gibi yeni güçlerle ittifak arayışlarına girmiş, bu da I. Dünya Savaşı'na giden süreci etkilemiştir.

💡 Çözüm Adımları:

11. sınıf müfredatı çerçevesinde Şark Meselesi'nin başlangıcı ve sonu genellikle şu şekilde ele alınır:



* Başlangıcı: Şark Meselesi'nin başlangıcı için farklı görüşler olsa da, genellikle Osmanlı Devleti'nin gerileme dönemine girdiği Karlofça Antlaşması (1699) veya Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) sonrası dönem işaret edilir. Ancak kavramın uluslararası bir terim olarak ilk kez kullanılması 1815 Viyana Kongresi'ne dayanır. Bu kongrede, Osmanlı Devleti'nin geleceği ve topraklarının paylaşımı ilk kez açıkça tartışılmıştır. Yani, Osmanlı'nın zayıflamasıyla Avrupa devletlerinin Osmanlı toprakları üzerindeki emellerinin somutlaşmaya başladığı 18. yüzyıl sonları ve 19. yüzyıl başları, meselenin başlangıcı olarak kabul edilir.



* Sonu: Şark Meselesi'nin sona erdiği olay ise genellikle I. Dünya Savaşı ve sonrasında imzalanan antlaşmalarla ilişkilendirilir. Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan yenik çıkması ve ardından Sevr Antlaşması (1920) ile topraklarının fiilen paylaşılması, Şark Meselesi'nin son aşaması olarak kabul edilir. Ancak Türk Milleti'nin verdiği Kurtuluş Savaşı ve sonrasında imzalanan Lozan Barış Antlaşması (1923) ile Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulması, Şark Meselesi'nin Türkler açısından tamamen kapanmasını sağlamıştır. Lozan Antlaşması, Osmanlı'nın mirası üzerindeki uluslararası hesaplaşmayı bitirerek, yeni Türk devletinin bağımsızlığını ve egemenliğini tescil etmiştir.