💡 11. Sınıf Tarih: Mısır meselesi Çözümlü Örnekler

Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın isyan etmesinin temel nedenleri şunlardır:

• Mora İsyanı Desteği: Sultan \( II. \) Mahmud, Yunan İsyanı'nı (Mora İsyanı) bastırması karşılığında Mehmet Ali Paşa'ya Mora ve Girit valiliklerini vadetmişti.
• Vaatlerin Yerine Getirilememesi: \( 1827 \) Navarin Olayı sonrası Yunanistan bağımsızlığını kazanınca Mora valiliği elden çıktı. Mehmet Ali Paşa, bu kaybın telafisi olarak Suriye valiliğini istedi.
• Reddedilme: Sultan \( II. \) Mahmud'un bu isteği reddetmesi üzerine Mehmet Ali Paşa, ordusunu Suriye üzerine yürüterek isyanı başlattı.

Kavalalı'nın ordularının Kütahya'ya kadar ilerlemesi üzerine imzalanan bu antlaşma ile:

• Mehmet Ali Paşa'ya; Mısır ve Girit valiliklerine ek olarak Suriye valiliği verildi.
• Oğlu İbrahim Paşa'ya; Cidde valiliğine ek olarak Adana muhassıllığı (vergi toplama yetkisi) verildi.

Antlaşmanın Önemi:

• Osmanlı Devleti, kendi valisine karşı yenilgiyi kabul etmiş ve ödün vermiştir.
• Bu antlaşma kalıcı bir barış sağlamamış, sadece zaman kazandırmıştır.
• Mesele, Avrupalı devletlerin müdahalesiyle uluslararası bir sorun haline gelmeye başlamıştır.

Hünkar İskelesi Antlaşması, Osmanlı ve Rusya arasında bir savunma ittifakıdır. Bu antlaşmanın kritik maddesi şudur:

"Osmanlı Devleti saldırıya uğrarsa Rusya yardım edecek; Rusya saldırıya uğrarsa Osmanlı Boğazları Batılı devletlere kapatacaktır."

Neden Boğazlar Sorunu Başladı?

• Rusya'nın Avantajı: Rusya, bu antlaşma ile Karadeniz'de güvenliğini sağlamış ve Boğazlar üzerinde büyük nüfuz elde etmiştir.
• Avrupa'nın Tepkisi: Özellikle İngiltere ve Fransa, Rusya'nın Akdeniz'e inme ihtimalinden rahatsız olmuşlardır.
• Uluslararası Statü: Bu antlaşma, Boğazlar meselesinin ilk kez tek taraflı bir imtiyazdan çıkıp uluslararası bir diplomatik krize dönüşmesine yol açmıştır.

Osmanlı Devleti, askeri olarak zayıf olduğu bu dönemde diplomatik destek arayışına girmiştir:

• Siyasi Amaç: Mısır meselesinde İngiltere'nin askeri ve diplomatik desteğini garantilemek.
• Ekonomik Bedel: Bu antlaşma ile iç ve dış ticaretteki gümrük vergileri İngiliz tüccarlar lehine düzenlenmiş, Yed-i Vahid (tekel) sistemi kaldırılmıştır.
• Denge Siyaseti: Osmanlı, varlığını sürdürebilmek için bir devlete (İngiltere) ekonomik taviz vererek başka bir güce (Mısır/Rusya) karşı denge kurmaya çalışmıştır.

Kütahya Antlaşması'ndan memnun olmayan taraflar arasında çıkan bu savaşta:

• Askeri Yenilgi: Osmanlı ordusu, Kavalalı'nın kuvvetlerine karşı ağır bir mağlubiyet almıştır.
• Siyasi Kriz: Savaş devam ederken Sultan \( II. \) Mahmud vefat etmiş, yerine genç yaştaki Sultan Abdülmecid geçmiştir.
• Donanma İhaneti: Osmanlı donanma komutanı Fevzi Paşa, gemileri götürüp İskenderiye'de Mehmet Ali Paşa'ya teslim etmiştir.

Avrupalı devletlerin (Rusya, İngiltere, Avusturya, Prusya) katılımıyla alınan kararlar şöyledir:

• Mısır'ın Statüsü: Mısır valiliği, hıdivlik adıyla babadan oğula geçmek şartıyla Kavalalı ailesine bırakılmıştır.
• Hukuki Bağ: Mısır, hukuken Osmanlı toprağı sayılmaya devam edecek ve yıllık vergi verecektir.
• Geri İade: Suriye, Adana ve Girit valilikleri Osmanlı Devleti'ne geri verilmiştir.

Hünkar İskelesi Antlaşması'nın süresinin dolması üzerine imzalanan bu sözleşmeye göre:

• Kural: Boğazlar, barış zamanında tüm yabancı savaş gemilerine kapalı tutulacaktır.
• Uluslararası Denetim: Boğazların statüsü ilk kez uluslararası bir belge ile belirlenmiştir.

Rusya Açısından Sonuç:

• Rusya, Hünkar İskelesi ile elde ettiği ayrıcalıklı konumu kaybetmiştir.
• Karadeniz'deki güvenliği sarsılmış, Akdeniz'e inme stratejisi büyük darbe almıştır.
• Osmanlı Devleti'nin Boğazlar üzerindeki mutlak egemenliği, uluslararası bir statüye dönüşerek kısıtlanmıştır.

Bu günlük hayat senaryosu, Mısır Meselesi'nin gelişimini birebir yansıtır:

• Genel Müdür: Sultan \( II. \) Mahmud.
• Bölge Müdürü: Kavalalı Mehmet Ali Paşa.
• Ek Prim/Yetki Sözü: Mora ve Girit valilikleri vaadi.
• Sözün Tutulamaması: Navarin Olayı sonrası Mora'nın kaybı.
• Diğer Ortaklar: İngiltere, Fransa ve Rusya gibi büyük devletler.

Ders: Kurumsal (devletsel) bir iç sorunun, dış paydaşların müdahalesine açılması, yönetimin otoritesini sarsar ve kararların artık "ortaklar kurulu" (Londra Konferansı) tarafından alınmasına neden olur.