1735-1739 osmanlı-avusturya - rus savaşı ve belgrad antlaşması Ders Notu

18. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin kaybettiği toprakları geri alma ve sınırlarını koruma mücadelesinin en önemli dönüm noktalarından biri 1735-1739 Osmanlı-Avusturya-Rus Savaşı'dır. Bu savaş, Osmanlı Devleti'nin batıda kazandığı son büyük başarıları barındırması ve askeri ıslahatların sonuç vermeye başladığını göstermesi açısından tarihi bir öneme sahiptir.

⚔️ 1735-1739 Savaşı'nın Nedenleri

Savaşın temelinde, Avrupalı devletlerin Osmanlı toprakları üzerindeki çıkarları ve Rusya'nın genişleme politikası yatmaktadır. Savaşın başlıca nedenleri şunlardır:

• Rusya'nın Sıcak Denizlere İnme Amacı: Rusya, Karadeniz'e açılmak ve Kırım üzerinde hakimiyet kurmak istiyordu.
• Lehistan Veraset Savaşları: Rusya'nın Lehistan'ın (Polonya) iç işlerine karışması ve Osmanlı sınırlarını ihlal etmesi.
• Avusturya ve Rusya İttifakı: İki devletin Osmanlı Devleti'ne karşı gizli bir ittifak antlaşması (1726) imzalayarak Osmanlı topraklarını paylaşmayı hedeflemesi.
• Kırım Tatarlarının Akınları: Rusya'nın, Kırım Tatarlarının Kafkasya üzerinden gerçekleştirdiği akınları savaş gerekçesi yapması.

🎖️ Savaşın Gelişimi ve Humbaracı Ahmet Paşa'nın Rolü

Savaş ilk olarak 1735 yılında Rusya'nın Kırım'a saldırmasıyla başladı. Kısa bir süre sonra, ittifak antlaşması gereği Avusturya da Osmanlı Devleti'ne karşı savaşa dahil oldu. Osmanlı Devleti, aynı anda hem kuzeyde Rusya ile hem de batıda Avusturya ile savaşmak zorunda kaldı.

İki cephede birden savaşılmasına rağmen Osmanlı ordusu büyük başarılar elde etti. Bu başarıların arkasındaki en önemli etken, I. Mahmud döneminde gerçekleştirilen askeri ıslahatlar ve orduyu modernize eden Humbaracı Ahmet Paşa'dır (Claude Alexandre de Bonneval). Fransız asıllı bir subay olan Humbaracı Ahmet Paşa, Humbaracı Ocağı'nı batı tarzında yeniden düzenlemiş, topçu ve teknik sınıfları güçlendirmiştir. Bu sayede Osmanlı topçuları, Avusturya ordusuna karşı üstünlük sağlamıştır.

Önemli Bilgi: 1735-1739 savaşları, Osmanlı Devleti'nin Avrupa tarzında yaptığı askeri ıslahatların savaş meydanındaki faydasını kanıtlayan ilk askeri mücadeledir.

📝 Belgrad Antlaşması (1739)

Avusturya ordularının üst üste yenilgiye uğraması ve Belgrad'ın Osmanlılar tarafından kuşatılması üzerine Avusturya barış istemek zorunda kaldı. Yalnız kalan Rusya da savaşı sürdüremeyeceğini anlayarak barış masasına oturdu. Fransa'nın arabuluculuğu ile 1739 yılında Osmanlı Devleti ile Avusturya ve Rusya arasında Belgrad Antlaşması imzalandı.

Antlaşmanın Başlıca Maddeleri:

• Belgrad Osmanlı'ya İade Edildi: 1718 Pasarofça Antlaşması ile Avusturya'ya kaybedilen stratejik öneme sahip Belgrad Kalesi yeniden Osmanlı Devleti'nin egemenliğine girdi.
• Azak Kalesi Yıkıldı: Azak Kalesi yıkılmak şartıyla Rusya'ya bırakıldı.
• Karadeniz'de Rus Yasağı: Rusya, Karadeniz ve Azak Denizi'nde hiçbir askeri ve ticari gemi bulunduramayacaktı.
• Rus Ticareti: Rusya, Osmanlı topraklarında ancak Osmanlı gemileriyle ticaret yapabilecekti.

Belgrad Antlaşması Öncesi ve Sonrası Durum Karşılaştırması

Konu	Pasarofça Antlaşması (1718)	Belgrad Antlaşması (1739)
Belgrad'ın Durumu	Avusturya'ya bırakıldı.	Osmanlı Devleti geri aldı.
Karadeniz'in Statüsü	Rus tehdidine açık hale geldi.	Türk gölü olduğu son kez onaylandı.
Diplomatik Durum	Osmanlı savunma pozisyonundadır.	Osmanlı batıda son kazançlı antlaşmasını imzaladı.

📜 Fransa'ya Verilen Kapitülasyonların Sürekli Hale Gelmesi (1740)

Belgrad Antlaşması'nın imzalanmasında arabuluculuk rolü üstlenen Fransa, bu hizmetinin karşılığını diplomatik bir kazançla almak istedi. Osmanlı Devleti, Fransa'nın bu desteğine karşılık olarak 1740 yılında imzalanan bir antlaşmayla, daha önce padişahların hükümdarlık süreleriyle sınırlı olan kapitülasyonları sürekli (daimi) hale getirdi. Bu durum, ilerleyen yıllarda Osmanlı ekonomisinin dışa bağımlı hale gelmesine yol açan en büyük etkenlerden biri olmuştur.

✍️ Konu Değerlendirme ve Örnek Sorular

Soru 1

Osmanlı Devleti'nin 1735-1739 savaşlarında iki cephede birden savaşmasına rağmen galip gelmesinde aşağıdakilerden hangisi en etkili askeri unsurdur?

A) Yeniçeri sayısının artırılması
B) Humbaracı Ahmet Paşa önderliğinde yapılan batı tarzı askeri ıslahatlar
C) Donanmanın tamamen yenilenmesi
D) Safeviler ile ittifak kurulması
E) Tımarlı sipahilerin sayısının artırılması

Çözüm: Savaşın kazanılmasında I. Mahmud döneminde Humbaracı Ahmet Paşa'nın topçu ve humbaracı ocaklarında yaptığı batı tarzı askeri modernizasyon çalışmaları doğrudan etkili olmuştur. Bu nedenle doğru cevap B seçeneğidir.

Soru 2

Belgrad Antlaşması'nda yer alan "Rusya, Karadeniz'de hiçbir askeri ve ticari gemi bulunduramayacaktır." maddesinin Osmanlı Devleti açısından en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Rusya'nın Akdeniz'e inmesinin kesin olarak engellenmesi
B) Karadeniz'in bir Türk gölü olduğunun son kez uluslararası bir antlaşmayla onaylanması
C) Kırım Hanlığı'nın bağımsızlığını kazanması
D) Osmanlı Devleti'nin Avrupa'daki toprak kayıplarının tamamen durması
E) Boğazlar Meselesi'nin tamamen çözüme kavuşması

Çözüm: Rusya'nın Karadeniz'de gemi bulundurmasının yasaklanması, Karadeniz'in Türk gölü olma özelliğini bir süre daha korumasını sağlamıştır. Bu durum, Karadeniz'in Türk gölü olduğunu onaylayan son antlaşmadır. Doğru cevap B seçeneğidir.