Tamlama Ders Notu

11. Sınıf Edebiyat: Tamlamalar

Dilimizin zenginliğini ve anlatım gücünü artıran tamlamalar, iki veya daha fazla kelimenin anlamca birbirini tamamlayarak yeni bir sözcük grubu oluşturmasıdır. 11. sınıf edebiyat müfredatında tamlamalar, isim tamlamaları ve sıfat tamlamaları olmak üzere iki ana başlık altında incelenir. Bu yapılar, cümlelere derinlik katmanın yanı sıra, anlatımı daha akıcı ve anlaşılır hale getirir.

A. İsim Tamlamaları

İsim tamlamaları, bir ismin başka bir isim tarafından anlamca tamamlanmasıyla oluşur. İsim tamlamalarında tamlayan ve tamlanan olmak üzere iki öge bulunur. Tamlayan, tamlananı açıklayan veya ona ait olan ögedir; tamlanan ise tamlayan tarafından tamamlanan ögedir.

1. Belirtili İsim Tamlaması

Tamlayanın da tamlananın da ek aldığı tamlama türüdür. Genellikle "-ın, -in, -un, -ün" (tamlayan ekleri) ve "-ı, -i, -u, -ü" (tamlanan ekleri) kullanılır.

• Yapısı: Tamlayan + Tamlanan
• Örnekler:
• "Kapının kolu kırılmıştı." (Kapının - tamlayan, kolu - tamlanan)
• "Evimizin bahçesi çok güzeldi." (Evimizin - tamlayan, bahçesi - tamlanan)
• "Çocuğun oyuncağı kaybolmuş." (Çocuğun - tamlayan, oyuncağı - tamlanan)

2. Belirtisiz İsim Tamlaması

Tamlayanın ek almadığı, tamlananın ise ek aldığı tamlama türüdür. Genellikle tamlayan özne, tamlanan ise yüklem gibi bir anlam taşır.

• Yapısı: Tamlayan (ek almaz) + Tamlanan (ek alır)
• Örnekler:
• "Ahşap evler çok şıktı." (Ahşap - tamlayan, evler - tamlanan)
• "Gül kokusu odayı sardı." (Gül - tamlayan, kokusu - tamlanan)
• "Çocuk sevinci görülmeye değerdi." (Çocuk - tamlayan, sevinci - tamlanan)

3. Zincirleme İsim Tamlaması

En az üç ismin birbirini tamamlamasıyla oluşan tamlama türüdür. Bu tamlamalarda, bir isim tamlamasının tamlayanı veya tamlananı başka bir isim tamlamasının ögesi olabilir.

• Yapısı: Tamlayan + Tamlanan + Tamlanan (veya Tamlayan + Tamlayan + Tamlanan)
• Örnekler:
• "Çocuğun oyuncağının rengi solmuştu." (Çocuğun oyuncağının - zincirleme)
• "İstanbul'un tarihi yarımadasının güzelliği..." (İstanbul'un tarihi yarımadasının - zincirleme)
• "Sınıfın en başarılı öğrencisinin ödülü..." (Sınıfın en başarılı öğrencisinin - zincirleme)

4. İyelik (Sahiplik) Ekiyle Kurulan Tamlamalar

Bazı durumlarda tamlayan eki olmadan sadece tamlanana gelen iyelik ekleriyle de tamlama oluşur. Bu ekler, tamlananın kime veya neye ait olduğunu belirtir.

• Örnekler:
• "Kitabım masanın üzerinde." (Kitabım - benim kitabım)
• "Arabanız nerede park edildi?" (Arabanız - sizin arabanız)
• "Onun kalemi kayıp." (Burada tamlayan da var, iyelik eki de.)

B. Sıfat Tamlamaları

Sıfat tamlamaları, bir sıfatın bir ismi niteleyerek veya belirterek oluşturduğu sözcük grubudur. Sıfat tamlamalarında sıfat, ismi niteleyen ögedir; isim ise nitelenen ögedir.

• Yapısı: Sıfat + İsim
• Örnekler:
• "Kırmızı araba hızlı gidiyordu." (Kırmızı - sıfat, araba - isim)
• "Güzel günler göreceğiz." (Güzel - sıfat, günler - isim)
• "Birkaç kişi toplantıya katıldı." (Birkaç - belirteç sıfat, kişi - isim)

Sıfat Tamlamalarının Özellikleri:

• Sıfat tamlamalarında tamlayan ve tamlanan gibi belirli bir yapı aranmaz. Sıfat her zaman ismi niteleyerek veya belirterek grubun oluşmasını sağlar.
• Sıfatlar, isimlerin rengini, durumunu, biçimini, sayısını, sırasını vb. belirtebilir.
• "Ne güzel ev!" gibi ünlemlerle kurulan tamlamalarda da sıfat tamlaması özelliği görülür.

C. Tamlamaların Günlük Yaşamdaki Yeri

Tamlamalar, günlük konuşmalarımızda ve yazılarımızda farkında olmadan sıkça kullandığımız dil ögelerindendir. Örneğin, "okulun bahçesi" bir belirtili isim tamlamasıdır. "Büyük ev" ise bir sıfat tamlamasıdır. Bu yapılar, düşüncelerimizi daha net ve etkili bir şekilde ifade etmemize yardımcı olur.

Çözümlü Örnek

Aşağıdaki cümlede geçen tamlamaları bulunuz ve türlerini belirtiniz:

"Yağmurun sesi, eski evin penceresinden duyuluyordu."

Çözüm:

• "Yağmurun sesi": Belirtili isim tamlamasıdır. ("Yağmurun" tamlayan, "sesi" tamlanan)
• "Eski evin": Sıfat tamlamasıdır. ("Eski" sıfat, "evin" isim)
• "Evin penceresinden": Bu ifade tek başına bir tamlama değildir. "Evin" tamlayandır ancak "penceresinden" kelimesi tamlanan eki almıştır. Ancak burada bir zincirleme tamlama yapısı söz konusudur: "Evin penceresi". Bu durumda "Evin penceresinden" ifadesi, "evin penceresi" belirtili isim tamlamasının hal ek almış halidir.