🎓 10. Sınıf
📚 10. Sınıf Edebiyat
📝 10. Sınıf Edebiyat: Yazım Kuralları Ve Noktalama İşaretleri Ders Notu
Türkçede doğru ve etkili iletişim kurabilmek için yazım kurallarına ve noktalama işaretlerine hakim olmak büyük önem taşır. Bu kurallar, yazılı anlatımda anlam karışıklıklarını önler, cümlenin yapısını netleştirir ve okuyucunun metni daha kolay anlamasını sağlar.
Yazım Kuralları ✏️
1. Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
- Cümleler büyük harfle başlar:
Örnek: Yarın sınavımız var. - Şiirlerde dizelerin ilk harfleri büyük yazılır.
- Özel adlar büyük harfle başlar. Bunlara bağlı unvanlar, saygı sözleri, lakaplar da büyük harfle başlar:
Örnek: Mehmet Efendi, Ahmet Bey, Zeynep Hanım. - Millet, boy, oymak adları büyük harfle başlar:
Örnek: Türk, Arap, İngiliz. - Dil ve lehçe adları büyük harfle başlar:
Örnek: Türkçe, Almanca, Kazakça. - Din ve mezhep adları ile bunlara mensup olanları bildiren sözler büyük harfle başlar:
Örnek: İslamiyet, Müslüman, Hristiyanlık. - Devlet adları büyük harfle başlar:
Örnek: Türkiye Cumhuriyeti, Amerika Birleşik Devletleri. - Gezegen ve yıldız adları büyük harfle başlar:
Örnek: Dünya, Mars, Halley. (Coğrafi terim olarak kullanılmadığında) - Yer adları (kıta, bölge, il, ilçe, mahalle, cadde, sokak vb.) büyük harfle başlar:
Örnek: Asya, İç Anadolu, Ankara, Çankaya, Atürk Bulvarı. - Kurum, kuruluş, kurul adlarının her kelimesi büyük harfle başlar:
Örnek: Türk Dil Kurumu, Milli Eğitim Bakanlığı. - Kitap, dergi, gazete ve sanat eserlerinin her kelimesi büyük harfle başlar (ancak aradaki "ve, ile, de, da, ki, mı, mi, mu, mü" bağlaç ve edatları küçük yazılır):
Örnek: Milli Gazete, Sefiller, Çalıkuşu. - Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar:
Örnek: 29 Ekim 1923 Salı günü. - Levhalar ve açıklama yazıları büyük harfle başlar:
Örnek: Giriş, Çıkış, Vezne.
2. Sayıların Yazımı
- Sayılar metin içinde yazıyla da rakamla da yazılabilir:
Örnek: on beş yıl, 3 hafta. - Saatler ve para miktarları rakamla yazılır:
Örnek: Saat 19.30'da, 50 TL. - Sıra sayıları rakamla yazıldığında yanına nokta konur veya kesme işaretiyle ek ayrılır:
Örnek: 3. (üçüncü), 5'inci. - Üleştirme sayıları rakamla değil, yazıyla belirtilir:
Yanlış: 2'şer, 3'er
Doğru: ikişer, üçer.
3. Birleşik Kelimelerin Yazımı
Bazı birleşik kelimeler bitişik yazılır:
- Ses düşmesine uğrayan birleşik kelimeler:
Örnek: kaynana (kayın ana), nasıl (ne asıl). - "Etmek, olmak" yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi varsa:
Örnek: kaybolmak (kayıp olmak), hissetmek (his etmek). - Bazı özel isimler:
Örnek: Çanakkale, Pınarbaşı. - Bazı tür adları:
Örnek: açıkgöz, imambayıldı, başöğretmen.
4. Ayrı Yazılan Kelimeler
- "Etmek, olmak" yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi yoksa:
Örnek: yardım etmek, fark etmek. - Somut olarak yer bildirmeyen "alt, üst, üzeri" sözlerinin sona gelmesiyle oluşan birleşik kelimeler ayrı yazılır:
Örnek: ayaküstü, öğle üzeri. - Birleşme sırasında kelimelerden hiçbiri veya ikinci kelimesi anlam değişikliğine uğramayan birleşik kelimeler:
Örnek: kuru fasulye, deniz yılanı.
5. Kısaltmaların Yazımı
- Kurum, kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adlarının kısaltmaları genellikle her kelimenin ilk harfinin büyük olarak yazılmasıyla yapılır:
Örnek: TDK (Türk Dil Kurumu), TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi). - Ölçü birimlerinin uluslararası kısaltmaları kullanılır:
Örnek: m (metre), kg (kilogram), cm (santimetre). - Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır ve kısaltmanın son harfinin okunuşuna göre yazılır:
Örnek: TDK'ye, TRT'den. - Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen ekler kelimenin okunuşuna göre yazılır:
Örnek: cm'yi, kg'dan.
6. "De / Da" Bağlacının Yazımı
Bağlaç olan "de / da" her zaman ayrı yazılır ve asla "te / ta" şeklinde yazılmaz:
- Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz veya çok az değişir:
Örnek: Sen de gel. (Sen gel.) - Yanlış: Kitapta okudum. (Buradaki "ta" bulunma hâli ekidir, bağlaç değildir.)
7. "Ki" Bağlacının Yazımı
Bağlaç olan "ki" ayrı yazılır:
- Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz veya çok az değişir:
Örnek: Biliyorum ki sen de geleceksin. - Türkçede kalıplaşmış bazı "ki"li kelimeler bitişik yazılır (simgeleyicileri FİLMİŞOÇAM):
Örnek: sanki, illaki, mademki, belki, hâlbuki, çünkü, oysaki, meğerki.
8. "Mi / Mı / Mu / Mü" Soru Ekinin Yazımı
Soru eki olan "mi / mı / mu / mü" her zaman ayrı yazılır ve kendisinden sonra gelen ekler bu eke bitişik yazılır:
- Örnek: Geldin mi? Okudun mu? Yarın gelecek misin?
Noktalama İşaretleri ✨
1. Nokta (.)
- Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur:
Örnek: Kitabı okudum. - Bazı kısaltmaların sonuna konur:
Örnek: Dr., Av., Mah. - Sıra sayılarını belirtmek için kullanılır:
Örnek: 2. sınıf, 10. yüzyıl. - Tarihlerin yazımında gün, ay ve yılı ayıran sayılar arasına konur:
Örnek: 29.10.1923. - Saat ve dakika gösteren sayıları ayırmak için kullanılır:
Örnek: Saat 09.00'da ders başlıyor.
2. Virgül (,)
- Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak için kullanılır:
Örnek: Pazardan elma, armut, portakal aldık. - Sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır:
Örnek: Geldi, oturdu, dinledi. - Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtmek için kullanılır:
Örnek: Ali, dün akşamki toplantıda çok önemli konulara değindi. - Cümle içinde ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak için kullanılır:
Örnek: Babam, en sevdiğim insan, bugün gelecek. - Anlam karışıklığını önlemek için kullanılır:
Örnek: Genç, adama döndü. (Genç adam değil, genç bir kişi adama döndü.) - Hitap sözlerinden sonra kullanılır:
Örnek: Sevgili Arkadaşım,
3. Noktalı Virgül (;)
- Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için kullanılır:
Örnek: Erkek çocuklara Ali, Can, Emre; kız çocuklara Ayşe, Elif, Zeynep adları verildi. - Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır:
Örnek: At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.
4. İki Nokta (:)
- Kendisiyle ilgili örnek verilecek cümlelerin sonuna konur:
Örnek: Millî Edebiyat Dönemi yazarları şunlardır: Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp. - Kendisiyle ilgili açıklama verilecek cümlelerin sonuna konur:
Örnek: Bu kararın iki nedeni vardı: Birincisi ekonomik, ikincisi sosyal. - Karşılıklı konuşmalarda konuşan kişiyi belirten sözlerden sonra konur:
Örnek: Öğretmen: Dersimize başlayalım çocuklar.
5. Üç Nokta (...)
- Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur:
Örnek: Ne kadar da güzel bir hava... - Kaba sayıldığı için veya başka bir nedenden dolayı açıklanmak istenmeyen kelime ve bölümlerin yerine konur:
Örnek: Araba kullanırken K... şehrine uğradık. - Alıntılarda başta, ortada veya sonda atlanılan yerleri belirtmek için konur:
Örnek: "...derken bir ses duyuldu."
6. Soru İşareti (?)
- Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur:
Örnek: Nereye gidiyorsun? - Bilinmeyen, kesin olmayan veya şüpheyle karşılanan yer, tarih vb. durumlar için kullanılır:
Örnek: Yunus Emre (1240?-1320).
7. Ünlem İşareti (!)
- Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümle veya ibarelerin sonuna konur:
Örnek: Eyvah! Çok geç kaldım! - Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur:
Örnek: Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri! - Alay, küçümseme veya kinaye anlamı kazandırılmak istenen sözden hemen sonra yay ayraç içinde kullanılır:
Örnek: Çok akıllı olduğunu (!) söylüyor.
8. Kısa Çizgi (-)
- Satıra sığmayan kelimeler bölünürken satır sonuna konur.
- Arasında, ve, ile, ila, ...-den ...-e anlamlarını vermek için kelimeler veya sayılar arasına konur:
Örnek: Türkçe-Almanca Sözlük, 1914-1918 Dünya Savaşı. - Ekleri ve heceleri göstermek için kullanılır:
Örnek: -lık, oku-mak.
9. Uzun Çizgi (—)
- Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır:
Örnek: — Ne zaman geleceksin?
10. Eğik Çizgi (/)
- Dizeler yan yana yazıldığında aralarına konur:
Örnek: Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak/ Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak. - Adres yazarken apartman numarası ile daire numarası arasına ve semt ile şehir arasına konur:
Örnek: Atatürk Bulvarı No: 21/8 Ankara. - Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için kullanılır:
Örnek: 29/10/1923.
11. Tırnak İşareti (" ")
- Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır:
Örnek: Atatürk "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir." demiştir. - Cümle içerisinde özel olarak belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır:
Örnek: Yazarın "Çalıkuşu" romanı çok sevildi.
12. Yay Ayraç ( )
- Cümledeki anlamı tamamlayan ve cümlenin dışında kalan ek bilgiler için kullanılır:
Örnek: Anadolu kentlerini (köylerini de) gezdi. - Tiyatro eserlerinde konuşanın hareketlerini, durumunu açıklamak ve sahne hareketlerini belirtmek için kullanılır:
Örnek: İhtiyar Adam (yavaşça) — Buraya gel. - Alıntıların aktarıldığı eseri, yazarı veya künye bilgilerini göstermek için kullanılır:
Örnek: Edebiyatımızda roman türü (Halit Ziya Uşaklıgil) önemli bir yer tutar.
13. Köşeli Ayraç [ ]
- Ayraç içinde ayraç kullanılması gereken durumlarda yay ayraçtan önce köşeli ayraç kullanılır:
Örnek: Halikarnas Balıkçısı (Cevat Şakir Kabaağaçlı [1890-1973]) en güzel eserlerini Bodrum'da yazmıştır. - Metin aktarmalarında, çevirilerde, alıntılarda eksik bırakılan veya sonradan eklenen sözler için kullanılır.