📝 10. Sınıf Edebiyat: Yapılarına göre cümleler Ders Notu
Yapılarına Göre Cümleler 📚
Türkçede cümleler, yüklemlerinin türüne, yerine ve anlamlarına göre sınıflandırıldığı gibi, içerisinde barındırdıkları yargı sayılarına ve bu yargıların birbirine bağlanma biçimlerine göre de sınıflandırılır. Yapılarına göre cümleler; basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümleler olmak üzere dört ana başlıkta incelenir.
1. Basit Cümleler
Tek bir yargı bildiren, yani içerisinde tek bir yüklem bulunan ve yan cümlesi olmayan cümlelerdir. Basit cümlelerde fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) bulunmaz.
Örnek: Yarın sabah erkenden yola çıkacağız.
Açıklama: Cümlede "çıkacağız" tek yüklemdir ve cümle içinde herhangi bir fiilimsi veya yardımcı yargı yoktur.
2. Birleşik Cümleler
Temel yargının yanında, o yargıyı tamamlayan bir veya daha fazla yan yargının (yan cümlecik) bulunduğu cümlelerdir. Birleşik cümleler kendi içinde türlere ayrılır:
- Girişik Birleşik Cümle: İçinde fiilimsi bulunan cümlelerdir. Fiilimsi olan bölüm yan cümleyi oluşturur.
- Şartlı Birleşik Cümle: Yükleme bağlı olan yan yargının "-se, -sa" şart kipiyle kurulduğu cümlelerdir.
- Ki'li Birleşik Cümle: İki yargının "ki" bağlacı ile birbirine bağlandığı cümlelerdir.
- İç İçe Birleşik Cümle: Bir temel cümlenin içinde başka bir cümlenin nesne veya özne olarak yer almasıdır.
| Tür | Örnek |
|---|---|
| Girişik | Ders çalışarak başarılı oldu. |
| Şartlı | Hava güzel olursa parka gideriz. |
| Ki'li | Duydum ki unutmuşsun gözlerimin rengini. |
3. Sıralı Cümleler
Birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin birbirine virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile bağlandığı cümlelerdir. Sıralı cümlelerde her yüklem ayrı bir cümle değerindedir.
- Bağımlı Sıralı: Ögelerinden en az biri ortak olan sıralı cümlelerdir.
- Bağımsız Sıralı: Hiçbir ögesi ortak olmayan sıralı cümlelerdir.
Örnek: Eve geldi, hemen odasına geçti. (Özne ortaktır, bağımlı sıralı cümledir.)
4. Bağlı Cümleler
Birden fazla yüklemin birbirine "ve, veya, ama, fakat, lakin, çünkü, ne... ne..." gibi bağlaçlarla bağlandığı cümlelerdir. Sıralı cümlelerden farkı, araya noktalama işareti yerine bağlaç girmesidir.
Örnek: Sınava çok çalıştı ama istediği sonucu alamadı.
Çözümlü Örnekler
Soru 1: "Kitap okumak, insanın ufkunu genişletir." cümlesinin yapısı nedir?
Çözüm: Cümlede "okumak" bir isim-fiildir. Fiilimsi olduğu için bu cümle girişik birleşik cümledir.
Soru 2: "Yağmur yağdı, herkes içeri kaçıştı." cümlesinin yapısı nedir?
Çözüm: İki bağımsız yargı virgülle birbirine bağlandığı için bu cümle sıralı cümledir.
Soru 3: "Çok yorgunum çünkü bütün gün çalıştım." cümlesinin yapısı nedir?
Çözüm: İki yüklem "çünkü" bağlacı ile bağlandığı için bu cümle bağlı cümledir.