Yapıca fiiller Ders Notu

Yapıca Fiiller 📚

Türkçede fiiller, yapı bakımından incelendiğinde kök veya gövdelerinin aldığı ekler ya da birleşme biçimlerine göre üç ana gruba ayrılır. 10. sınıf edebiyat müfredatı kapsamında bu konu, fiillerin cümle içindeki görevlerini ve anlamlarını doğru analiz edebilmek için temel bir basamaktır. Yapıca fiiller; basit, türemiş ve birleşik fiiller olmak üzere sınıflandırılır.

1. Basit Fiiller

Yapım eki almamış, başka bir kelimeyle birleşmemiş fiillerdir. Sadece çekim ekleri (kip ve kişi ekleri) alabilirler. Fiilin kök halindeki anlamı korunur.

• Örnek: "Çocuklar bahçede koştu." (Koş- fiil kökü, -tu görülen geçmiş zaman eki.)
• Örnek: "Kitabını masaya bırak." (Bırak- fiil kökü, emir kipi.)

2. Türemiş Fiiller

Fiil kök veya gövdelerine "yapım eki" getirilerek oluşturulan fiillerdir. Bu fiiller, isimden fiil yapan veya fiilden fiil yapan ekler alarak yeni bir anlam kazanır.

• İsimden Fiil Türetenler: Su-la-mak, göz-le-mek, az-al-mak.
• Fiilden Fiil Türetenler: Yaz-dır-mak, sev-il-mek, kop-ar-mak.

Dikkat: Türemiş fiillerde kelimenin kökü ile aldığı yapım eki arasındaki anlam bağı önemlidir. Örneğin "göz" isminden "göz-le-" fiili türetilmiştir.

3. Birleşik Fiiller

En az iki kelimenin bir araya gelerek yeni bir eylemi karşılamasıyla oluşan fiillerdir. Üç alt başlıkta incelenirler:

A) Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Fiiller

İsim soylu bir kelime ile "etmek, olmak, eylemek, kılmak" yardımcı eylemlerinin birleşmesiyle oluşur.

• Örnek: "Sınava çok iyi tercih etti."
• Örnek: "Olanları fark ettim."

B) Kurallı Birleşik Fiiller

İki fiilin birleşmesiyle oluşur ve eyleme özel anlamlar katar. Bunlar bitişik yazılır:

Tür	Anlam	Örnek
Yeterlilik	Güç yetirme, olasılık	Gidebilmek
Tezlik	Çabukluk	Gidivermek
Sürerlilik	Devam etme	Gidedurmak
Yaklaşma	Az kalsın olma	Düşeyazmak

C) Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller

Genellikle bir isimle bir fiilin anlamca kaynaşmasıyla oluşur. Deyimleşmiş fiiller bu gruba girer.

• Örnek: "Bu duruma çok şaşırdım." (Kalıplaşmış)
• Örnek: "Sınavı kazanınca etekleri zil çaldı." (Deyimleşmiş)

Çözümlü Örnekler

Aşağıdaki cümlelerdeki fiillerin yapısını inceleyelim:

1. "O, bu işi yapabilir." -> Yap- (fiil) + -ebil (yeterlilik eki) = Kurallı birleşik fiil.

2. "Çiçekleri suladı." -> Su (isim) + -la (isimden fiil yapım eki) = Türemiş fiil.

3. "Dün akşam geldi." -> Gel- (fiil kökü) + -di (çekim eki) = Basit fiil.