Akarsular ve oluşturduğu aşındırma ve birikim şekilleri Ders Notu

Akarsular ve Oluşturduğu Yeryüzü Şekilleri

Akarsular, yeryüzünün en önemli dış kuvvetlerinden biridir. Yağmur, kar ve buzullardan eriyen suların yerçekimi etkisiyle bir araya gelerek oluşturduğu akıntılar, bulundukları araziyi hem aşındırır hem de taşıdığı materyalleri biriktirerek çeşitli yeryüzü şekilleri meydana getirir. Bu ders notunda, akarsuların aşındırma ve biriktirme faaliyetleri sonucu oluşan başlıca şekilleri inceleyeceğiz.

Akarsuların Aşındırma (Erozyon) Şekilleri

Akarsular, akış hızları ve taşıdıkları yük miktarına bağlı olarak bulundukları zemini aşındırırlar. Bu aşındırma sonucunda çeşitli şekiller oluşur:

• Vadi: Akarsuların yataklarını derine doğru kazmalarıyla oluşan U veya V şeklindeki çöküntülerdir.
  • V Şekilli Vadi: Genç akarsuların akış hızının yüksek olduğu eğimli yamaçlarda görülür. Yamaçların dikliği nedeniyle akarsu daha çok derine aşındırma yapar.
  • U Şekilli Vadi: Daha yaşlı akarsuların akış hızının azaldığı, geniş tabanlı ve daha yuvarlak yamaçlı vadilerdir. Buzul vadileriyle karıştırılmamalıdır, U şekilli vadiler akarsu aşındırmasının sonucudur.
• Menderes (Boküntü): Akarsuların akış hızının azaldığı, eğimin düştüğü yerlerde yataklarında salınım yaparak akmaları sonucu oluşan kıvrımlardır.
• Dev Kazanı: Akarsuyun döküldüğü yerde, yüksekten düşen suyun oluşturduğu girdap etkisiyle tabanda oluşan silindir şeklindeki çukurluklardır.
• Peribacaları: Tüf gibi yumuşak kayaçların sel suları ve rüzgar tarafından aşındırılmasıyla oluşan bacaya benzer konik gövdeli ve şapkalı şekillerdir. Özellikle Kapadokya gibi alanlarda görülür.
• Plato: Akarsuların derince yardığı, çevresine göre yüksekte kalmış düz veya hafif engebeli alanlardır.

Çözümlü Örnek 1:

Bir akarsuyun akış hızının yüksek olduğu, eğimli bir arazide oluşturduğu yeryüzü şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Akış hızının yüksek olduğu ve eğimli arazilerde akarsular derine aşındırma yapar ve V şekilli vadiler oluşturur. Bu nedenle doğru cevap V Şekilli Vadi'dir.

Akarsuların Biriktirme (Birikim) Şekilleri

Akarsular, taşıdıkları alüvyonları (kum, çakıl, mil gibi malzemeler) akış hızlarının azaldığı, eğimin düştüğü veya denize döküldükleri yerlerde biriktirerek çeşitli şekiller meydana getirirler:

• Delta: Akarsuların denize döküldüğü yerde taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşan üçgen şeklindeki topografik oluşumlardır. Türkiye'de Çukurova Deltası (Seyhan ve Ceyhan nehirleri), Bafra Deltası (Kızılırmak Nehri) ve Çarşamba Deltası (Yeşilırmak Nehri) önemli örneklerdir.
• Dağ Eteği Ovası (Dağ İçi Ovası): Dağlık alanlardan inen akarsuların, dağların eteklerinde veya dağların arasındaki geniş havzalarda oluşturduğu birikim alanlarıdır.
• Tafoni: Akarsuların taşıdığı malzemelerin yatak eğiminin azaldığı yerlerde birikmesiyle oluşan düzlüklerdir.
• IrImak Adası (Kum Adası): Akarsuların yataklarında, akışın yavaşladığı yerlerde taşıdıkları kum ve çakılları biriktirmesiyle oluşan adacıklardır.
• Sekiler (Teraslar): Akarsuların zamanla yataklarını derine kazması ve eski birikim alanlarının bir kısmının tekrar aşındırılıp yeni birikim alanları oluşturmasıyla oluşan basamaklı yapılar.

Çözümlü Örnek 2:

Bir akarsuyun, taşıdığı malzemeleri denize döküldüğü yerde biriktirmesiyle oluşan şekil nedir?

Çözüm: Akarsuların denize döküldüğü yerlerde taşıdıkları alüvyonları biriktirmesiyle oluşan yeryüzü şekline Delta denir. Bu nedenle doğru cevap Delta'dır.

Akarsu Havzası ve Su Bölümü Çizgisi

Bir akarsuyun kollarıyla birlikte topladığı suların oluşturduğu alana akarsu havzası denir. Havzayı komşu havzalardan ayıran su bölümü çizgisi ise en yüksek noktaları birleştiren hayali çizgidir.

Akarsu Rejimi

Bir akarsuyun yıllık akış miktarındaki değişimlere akarsu rejimi denir. Bu rejim, akarsuyun beslenme kaynaklarına (yağmur, kar, buz, yeraltı suyu) ve iklim koşullarına bağlı olarak değişiklik gösterir.