💡 10. Sınıf Biyoloji: 2. Dönem 1 Yazılı Çözümlü Örnekler

• a) F1 Kuşağı Genotip ve Fenotip Oranları:
• Saf döl mor çiçekli bezelyenin genotipi: \(MM\)
• Saf döl beyaz çiçekli bezelyenin genotipi: \(mm\)
• Çaprazlama: \(MM \times mm\)
• Gameler: \(M\) ve \(m\)
• F1 kuşağı genotipi: \(Mm\) (Hepsi melez mor)
• Genotip Oranı: %100 \(Mm\) (Heterozigot)
• Fenotip Oranı: %100 Mor çiçekli
• 👉 Yani, F1 kuşağındaki tüm bezelyeler mor çiçekli olacaktır. ✅
• b) F2 Kuşağı Fenotip Oranı:
• F1 kuşağındaki bireyler kendi aralarında çaprazlanır: \(Mm \times Mm\)
• Gameler: \(M\), \(m\) ve \(M\), \(m\)
• Punnett karesi veya olasılık hesaplaması ile:
• Yavrular: \(MM\), \(Mm\), \(Mm\), \(mm\)
• Genotipler: \(1 MM : 2 Mm : 1 mm\)
• Fenotipler: Mor çiçekli (\(MM\) ve \(Mm\)) ve Beyaz çiçekli (\(mm\))
• Fenotip Oranı: 3 Mor : 1 Beyaz
• 👉 Yani, F2 kuşağındaki bezelyelerin %75'i mor, %25'i beyaz çiçekli olur. ✅

• 1. Adım: A ve B Kan Grupları İçin Genotipleri Belirleyelim.
• Baba A kan grubuna sahip olduğuna göre genotipi \(I^A I^A\) veya \(I^A i\) olabilir. Ancak soru A kan grubuna sahip bir baba diyor, 0 kan grubunun çekinik olduğunu belirtiyor. Bu durumda babanın genotipi \(I^A I^A\) veya \(I^A i\) olabilir. Kan grubunu bulmak için anne ve babanın genotiplerini doğru belirlememiz önemli. Burada soruyu daha net hale getirmek için "A kan grubuna sahip ve 0 geni taşıyan heterozigot bir baba" olarak kabul edelim. Yani babanın genotipi \(I^A i\) olacaktır. (Eğer saf döl olsaydı \(I^A I^A\) olurdu ve 0 genini taşımazdı.)
• Anne B kan grubuna sahip olduğuna göre genotipi \(I^B I^B\) veya \(I^B i\) olabilir. Soruda annenin genotipi hakkında ek bilgi verilmediği için, çocuğun AB kan grubuna sahip olabilmesi için annenin \(I^B i\) genotipine sahip olması gerekir. (Eğer \(I^B I^B\) olsaydı, çocuk \(I^A I^B\) olabilirdi ama diğer olasılıklar değişirdi. En genel senaryoyu düşünerek annenin de heterozigot olduğunu varsayalım.)
• Çocuğun AB kan grubuna sahip olması için genotipi \(I^A I^B\) olmalıdır.
• Babanın \(I^A i\) gamet verme olasılığı \(1/2\) \(I^A\).
• Annenin \(I^B i\) gamet verme olasılığı \(1/2\) \(I^B\).
• Çocuğun \(I^A I^B\) olma olasılığı: \(1/2 \times 1/2 = 1/4\).
• 2. Adım: Rh Faktörü İçin Genotipleri Belirleyelim.
• Baba heterozigot Rh pozitif: \(Rr\)
• Anne Rh negatif: \(rr\)
• Çaprazlama: \(Rr \times rr\)
• Gameler: Babadan \(R\) veya \(r\); Anneden \(r\)
• Yavrular: \(Rr\) (Rh pozitif) ve \(rr\) (Rh negatif)
• Çocuğun Rh negatif (\(rr\)) olma olasılığı: \(1/2\).
• 3. Adım: Her İki Özelliğin Birlikte Olma Olasılığını Hesaplayalım.
• AB Rh negatif kan grubuna sahip olma olasılığı, her iki olasılığın çarpımıdır:
• Olasılık = (AB kan grubu olma olasılığı) \( \times \) (Rh negatif olma olasılığı)
• Olasılık = \(1/4 \times 1/2 = 1/8\)
• Sonuç: AB Rh negatif kan grubuna sahip bir çocukları olma olasılığı \(1/8\)'dir. ✅

• 1. Adım: Anne ve Babanın Genotiplerini Belirleyelim.
• Anne ve baba sağlıklı fenotipli ancak hasta çocukları var. Bu, hastalığın otozomal çekinik olduğunu ve hem annenin hem de babanın taşıyıcı olduğunu gösterir.
• Annenin genotipi: \(Aa\) (Sağlıklı taşıyıcı)
• Babanın genotipi: \(Aa\) (Sağlıklı taşıyıcı)
• Çaprazlama: \(Aa \times Aa\)
• Yavruların genotip olasılıkları: \(1 AA : 2 Aa : 1 aa\)
• 2. Adım: İkinci Çocuklarının X Hastalığına Yakalanma Olasılığı.
• X hastalığına yakalanmak için genotipin \(aa\) olması gerekir.
• Yukarıdaki çaprazlamaya göre, çocukların \(aa\) genotipine sahip olma olasılığı \(1/4\)'tür.
• 👉 Yani, doğacak ikinci çocuklarının X hastalığına yakalanma olasılığı %25'tir. ✅
• 3. Adım: Kız Çocuklarının Hastalığı Taşıyıcı Olma Olasılığı.
• Öncelikle, doğacak çocuğun kız olma olasılığı \(1/2\)'dir.
• Daha sonra, bu kız çocuğunun hastalığı taşıyıcı (\(Aa\)) olma olasılığını bulmalıyız.
• Yavruların genotip olasılıkları: \(AA, Aa, Aa, aa\). Taşıyıcı olma olasılığı \(2/4 = 1/2\)'dir.
• Ancak burada önemli bir nokta var: "kız çocuklarının" denildiğinde, cinsiyet zaten belirlenmiştir. Dolayısıyla, sadece kız çocukları arasında taşıyıcı olma olasılığına bakılır.
• Bir çocuğun \(Aa\) olma olasılığı \(1/2\)'dir. Bu olasılık cinsiyetten bağımsızdır.
• Bu durumda, doğacak bir kız çocuğunun (\(1/2\) olasılık) taşıyıcı (\(1/2\) olasılık) olma olasılığı: \(1/2 \times 1/2 = 1/4\).
• Eğer soru "Doğacak kız çocuğunun taşıyıcı olma olasılığı nedir?" şeklinde olsaydı, cevap \(1/2\) olurdu (çünkü kız olduğu biliniyor ve genotiplerden \(Aa\) olma olasılığı \(1/2\)). Ancak "kız çocuklarının bu hastalığı taşıyıcı olma olasılığı" ifadesi, genel çocuk popülasyonu içinde hem kız hem de taşıyıcı olma olasılığını ifade eder.
• 👉 Doğacak bir kız çocuğunun taşıyıcı (\(Aa\)) olma olasılığı \(1/2\)'dir. ✅
• (Eğer soru "Doğacak herhangi bir çocuğun hem kız hem de taşıyıcı olma olasılığı" olsaydı \(1/4\) olurdu.)

• 1. Adım: Gözlemleri Yorumlayalım.
• Kırmızı (\(K\)) ve beyaz (\(B\)) çiçekli bitkilerin çaprazlanması sonucu F1 kuşağının tamamının pembe (\(P\)) olması, hiçbir rengin diğerine tam olarak baskın olmadığını gösterir.
• Eğer kırmızı baskın olsaydı, F1 kuşağı kırmızı olurdu. Eğer beyaz baskın olsaydı, F1 kuşağı beyaz olurdu.
• Pembe rengin ortaya çıkması, kırmızı ve beyaz genlerin bir araya geldiğinde ortak bir fenotip oluşturduğunu gösterir.
• 2. Adım: F2 Kuşağı Oranlarını Değerlendirelim.
• F1 kuşağındaki pembe (\(P\)) çiçekli bitkilerin kendi aralarında çaprazlanması sonucu F2 kuşağında \(1:2:1\) oranında kırmızı, pembe ve beyaz çiçekli bitkilerin ortaya çıkması, bu durumun eksik baskınlık (veya tam olmayan baskınlık) olduğunu doğrular.
• Eksik baskınlıkta, heterozigot durumda (örneğin \(K_1 K_2\)), iki alel de tam baskınlık göstermediği için ara bir fenotip ortaya çıkar.
• Genotipleri \(K_1 K_1\) (kırmızı), \(K_2 K_2\) (beyaz) ve \(K_1 K_2\) (pembe) olarak düşünürsek:
• \(K_1 K_2 \times K_1 K_2\) çaprazlamasından: \(1 K_1 K_1 : 2 K_1 K_2 : 1 K_2 K_2\) genotip oranı ve dolayısıyla \(1\) Kırmızı : \(2\) Pembe : \(1\) Beyaz fenotip oranı elde edilir.
• 3. Adım: Mendel'in İlkesiyle Karşılaştırma.
• Mendel'in baskınlık-çekiniklik ilkesine göre, bir karakter için iki farklı alel bulunduğunda, bunlardan biri (baskın) diğerinin (çekinik) etkisini tamamen örter ve fenotipte sadece baskın özellik görülür. Örneğin, mor çiçekli bezelye (\(Mm\)) fenotip olarak saf döl mor çiçekli bezelyeden (\(MM\)) ayırt edilemezdi.
• Bu bitkide ise heterozigot durumda (pembe çiçek), iki alelin etkisi de fenotipte görülür ve ara bir fenotip ortaya çıkar. Bu, Mendel'in tam baskınlık ilkesinden farklıdır.
• Sonuç: Bu kalıtım şekli, eksik baskınlık (tam olmayan baskınlık) olarak adlandırılır. Mendel'in baskınlık-çekiniklik ilkesinden farkı, heterozigot bireylerde baskın alelin çekinik alel üzerindeki etkisinin tam olmaması ve ara bir fenotipin ortaya çıkmasıdır. ✅

• 1. Adım: Eş Baskınlık Genotiplerini Belirleyelim.
• Siyah tüy rengi genotipi: \(SS\)
• Beyaz tüy rengi genotipi: \(BB\)
• Mavi tüy rengi genotipi: \(SB\) (Eş baskınlık sonucu oluşan heterozigot durum)
• 2. Adım: Çaprazlamayı Yapalım.
• Mavi tüylü horoz (\(SB\)) ile mavi tüylü tavuk (\(SB\)) çaprazlanıyor: \(SB \times SB\)
• Gameler: \(S, B\) ve \(S, B\)
• Yavruların genotip olasılıkları (Punnett karesi ile veya olasılık hesaplaması):
• \(SS\) (Siyah) : \(SB\) (Mavi) : \(SB\) (Mavi) : \(BB\) (Beyaz)
• Yani, genotip oranı: \(1 SS : 2 SB : 1 BB\)
• Ve fenotip oranı da aynıdır: \(1\) Siyah : \(2\) Mavi : \(1\) Beyaz
• 3. Adım: Her Bir Tüy Rengi İçin Olasılıkları Hesaplayalım.
• a) Siyah tüylü olma olasılığı: Yavrular arasında \(SS\) genotipine sahip olma olasılığı \(1/4\)'tür.
• b) Mavi tüylü olma olasılığı: Yavrular arasında \(SB\) genotipine sahip olma olasılığı \(2/4 = 1/2\)'dir.
• c) Beyaz tüylü olma olasılığı: Yavrular arasında \(BB\) genotipine sahip olma olasılığı \(1/4\)'tür.

Sonuçlar:

• a) Siyah tüylü olma olasılığı: \(1/4\) (veya %25) ✅
• b) Mavi tüylü olma olasılığı: \(1/2\) (veya %50) ✅
• c) Beyaz tüylü olma olasılığı: \(1/4\) (veya %25) ✅

• 1. Adım: Anne ve Babanın Genotiplerini Belirleyelim.
• Baba: Renk körü bir erkek olduğu için genotipi \(X^r Y\) olacaktır. (Erkeklerde tek X kromozomu olduğu için tek bir çekinik gen bile hastalığın ortaya çıkmasına neden olur.)
• Anne: Taşıyıcı (heterozigot) bir kadın olduğu için genotipi \(X^R X^r\) olacaktır. (Bir X kromozomunda normal gen, diğerinde renk körlüğü geni bulunur, ancak baskın gen sayesinde sağlıklı fenotiplidir.)
• 2. Adım: Çaprazlamayı Yapalım.
• Çaprazlama: \(X^R X^r \times X^r Y\)
• Anneden gelecek gametler: \(X^R\) veya \(X^r\)
• Babadan gelecek gametler: \(X^r\) veya \(Y\)
• Yavruların olası genotipleri ve fenotipleri:
• \(X^R X^r\): Taşıyıcı kız (Sağlıklı fenotip)
• \(X^r X^r\): Renk körü kız
• \(X^R Y\): Sağlıklı erkek
• \(X^r Y\): Renk körü erkek
• Bu durumda, her bir genotipin oluşma olasılığı \(1/4\)'tür.
• 3. Adım: Sorudaki Olasılıkları Hesaplayalım.
• a) Renk körü bir kız çocukları olma olasılığı:
• Renk körü kızın genotipi \(X^r X^r\) olmalıdır.
• Yukarıdaki çaprazlamada bu genotipin oluşma olasılığı \(1/4\)'tür.
• 👉 Yani, renk körü bir kız çocukları olma olasılığı %25'tir. ✅
• b) Sağlıklı bir erkek çocukları olma olasılığı:
• Sağlıklı erkeğin genotipi \(X^R Y\) olmalıdır.
• Yukarıdaki çaprazlamada bu genotipin oluşma olasılığı \(1/4\)'tür.
• 👉 Yani, sağlıklı bir erkek çocukları olma olasılığı %25'tir. ✅

• 1. Adım: Kan Nakli Uyum Prensibini Hatırlayalım.
• Kan naklinde temel prensip, alıcının kanında vericinin kanına karşı antikor bulunmamasıdır.
• Alıcının alyuvar zarında bulunan antijenler ve kan plazmasında bulunan antikorlar önemlidir.
• AB0 sistemi için:
• Alıcı B kan grubu ise, A antijeni yoktur, anti-A antikoru vardır. B antijeni vardır, anti-B antikoru yoktur.
• Bu durumda, alıcıya A antijeni içeren kan verilmemelidir (çünkü anti-A antikoru çökelmeye neden olur).
• Rh sistemi için:
• Alıcı Rh pozitif ise, Rh antijeni vardır, anti-Rh antikoru yoktur.
• Rh pozitif alıcıya hem Rh pozitif hem de Rh negatif kan verilebilir (ilk nakilde). Ancak genellikle kendi grubu tercih edilir.
• Rh negatif alıcıya Rh pozitif kan verilmemelidir (çünkü Rh antijenine karşı antikor üretir).
• 2. Adım: Hastanın ve Gönüllülerin Kan Gruplarını İnceleyelim.
• Hasta (Alıcı): B Rh pozitif (B antijeni var, Rh antijeni var; anti-A antikoru var)
• Gönüllü 1: A Rh negatif (A antijeni var, Rh antijeni yok)
• Gönüllü 2: B Rh pozitif (B antijeni var, Rh antijeni var)
• Gönüllü 3: AB Rh pozitif (A antijeni var, B antijeni var, Rh antijeni var)
• Gönüllü 4: 0 Rh negatif (Hiçbir antijen yok)
• 3. Adım: Uyumlu Gönüllüleri Belirleyelim.
• Gönüllü 1 (A Rh negatif): Hastanın anti-A antikoru olduğu için, A antijeni içeren bu kanı alması uygun değildir. Çökelme riski vardır. ❌
• Gönüllü 2 (B Rh pozitif): Hastanın kan grubu ile tamamen aynıdır. B antijeni ve Rh antijeni hastanın kanında da bulunduğu için herhangi bir reaksiyon olmaz. Uygundur. ✅
• Gönüllü 3 (AB Rh pozitif): A antijeni içerdiği için hastanın anti-A antikoru ile reaksiyona girer. Uygun değildir. ❌
• Gönüllü 4 (0 Rh negatif): Alyuvarlarında A, B veya Rh antijeni bulundurmadığı için hastanın kanında herhangi bir antikorla reaksiyona girmez. Uygundur. 0 Rh negatif kan, "genel verici" olarak kabul edilir. ✅

Sonuç: Hastaya Gönüllü 2 (B Rh pozitif) ve Gönüllü 4 (0 Rh negatif)'ten kan alınması güvenli olacaktır. Gönüllü 2 hastanın kendi kan grubu olduğu için en ideal seçenektir. Gönüllü 4 ise "genel verici" olduğu için uyum sağlar. ✅

• 1. Adım: Ebeveyn Genotiplerini Belirleyelim.
• Heterozigot uzun boylu bitki demek, genotipinin \(Dd\) olduğu anlamına gelir.
• İki heterozigot uzun boylu bitki çaprazlandığına göre, ebeveynler \(Dd \times Dd\) şeklindedir.
• 2. Adım: Çaprazlamayı Yapalım.
• Ebeveynlerden gelecek gametler: Her iki ebeveyn de \(D\) ve \(d\) gametleri oluşturabilir.
• Yavruların genotip olasılıkları (Punnett karesi veya olasılık hesaplaması ile):
• \(DD\), \(Dd\), \(Dd\), \(dd\)
• 3. Adım: Genotip ve Fenotip Oranlarını Belirleyelim.
• Genotip Oranı:
• \(DD\) (Homozigot baskın): \(1\) adet
• \(Dd\) (Heterozigot): \(2\) adet
• \(dd\) (Homozigot çekinik): \(1\) adet
• Genotip oranı: \(1 DD : 2 Dd : 1 dd\) ✅
• Fenotip Oranı:
• Uzun boylu (\(DD\) ve \(Dd\)): \(3\) adet (çünkü D baskın)
• Kısa boylu (\(dd\)): \(1\) adet
• Fenotip oranı: \(3\) Uzun Boylu : \(1\) Kısa Boylu ✅

• 1. Adım: Taralı Bireylerin Genotiplerini Belirleyelim.
• Hastalık otozomal çekinik olduğuna göre, taralı bireyler hasta demektir ve genotipleri kesinlikle \(aa\) olmalıdır.
• Bu durumda, II-1 numaralı bireyin genotipi: \(aa\).
• 2. Adım: I-1 ve I-2 Numaralı Bireylerin Genotiplerini Belirleyelim.
• I-1 ve I-2 numaralı bireyler taralı değildir, yani sağlıklıdırlar. Bu yüzden fenotipleri 'A' geni taşır.
• Ancak, bu sağlıklı ebeveynlerin hasta bir çocukları (\(aa\)) olmuştur (II-1).
• Hasta bir çocuğun (\(aa\)) genlerini hem anneden hem de babadan alması gerektiğinden, I-1 ve I-2 numaralı bireylerin her ikisi de çekinik 'a' genini taşımak zorundadır.
• Fakat kendileri sağlıklı olduğu için genotipleri \(Aa\) olmak zorundadır.
• Yani, I-1: \(Aa\) (Taşıyıcı sağlıklı erkek) ve I-2: \(Aa\) (Taşıyıcı sağlıklı kadın). ✅
• 3. Adım: II-2 Numaralı Bireyin Genotipini Belirleyelim.
• II-2 numaralı birey, I-1 (\(Aa\)) ve I-2 (\(Aa\)) ebeveynlerinin çocuğudur.
• II-2 taralı değildir, yani sağlıklıdır. Bu durumda genotipi \(AA\) veya \(Aa\) olabilir.
• II-2'nin genotipini tam olarak belirlemek için III-1'e bakmalıyız. Ancak soruda III-1'in ebeveynleri II-1 ve II-2'dir. III-1 taralı değildir.
• II-1'in genotipi \(aa\) idi. II-2 taralı değil (\(A\_\)). III-1 taralı değil (\(A\_\)).
• II-1 (\(aa\)) ve II-2'nin çocuğu III-1'in (\(A\_\)) olması için II-2 kesinlikle bir 'A' geni taşımalıdır.
• Ayrıca, II-1'den (\(aa\)) III-1'e kesinlikle bir 'a' geni geçmiştir.
• Dolayısıyla, III-1'in genotipi \(Aa\) olmak zorundadır.
• Peki II-2'nin genotipi? II-2, I-1 (\(Aa\)) ve I-2 (\(Aa\)) ebeveynlerinden gelmiştir. Taralı olmadığı için \(AA\) veya \(Aa\) olabilir. Ancak II-2, \(aa\) genotipli II-1 ile evlenmiş ve sağlıklı III-1 (\(Aa\)) çocuğu olmuştur. Bu durum, II-2'nin genotipinin \(AA\) veya \(Aa\) olabileceği bilgisini değiştirmez.
• Ancak, eğer II-2'nin genotipi kesin olarak soruluyorsa ve sadece verilen bilgilere dayanılıyorsa, II-2'nin ebeveynleri \(Aa \times Aa\)'dır. II-2 taralı olmadığı için \(AA\) veya \(Aa\) olabilir. Bu durumda kesin bir genotip belirleyemeyiz. Ancak sorunun yapısı "kesin olarak nedir?" diye soruyorsa, genellikle soy ağacındaki diğer bireylerden çıkarım yapılması beklenir.
• Burada II-2, II-1 (\(aa\)) ile evlenip III-1 (\(Aa\)) çocuğa sahip olduğuna göre, II-2 kesinlikle bir 'A' geni taşımalıdır. Taralı olmadığı için zaten 'A' geni taşır.
• Eğer III-1'in genotipini \(Aa\) olarak biliyorsak, II-1'den 'a' geni geldiğine göre, II-2'den 'A' geni gelmiştir. Bu, II-2'nin en az bir 'A' geni taşıdığını doğrular. Ama yine de \(AA\) mı \(Aa\) mı olduğunu kesinleştirmez.
• Düzeltme ve daha dikkatli çıkarım: II-2'nin ebeveynleri \(Aa \times Aa\). II-2 taralı değil. Yani genotipi \(AA\) veya \(Aa\) olabilir. Bu iki genotipin olasılıkları \(1/3\) \(AA\) ve \(2/3\) \(Aa\) (çünkü \(aa\) değil). Soru "kesin olarak nedir?" dediği için, bu durumda II-2'nin genotipi kesin olarak belirlenemez. Sadece \(AA\) veya \(Aa\) olabilir diyebiliriz.
• Ancak soy ağacı sorularında bazen "kesin olarak" ifadesi, "eldeki verilerle en olası veya mantıklı çıkarım" anlamında kullanılabilir. Eğer bir bireyden sonra hasta bir çocuk gelmiyorsa, taşıyıcı olma olasılığı azalır.
• Mevcut bilgilere göre, II-2 numaralı birey sağlıklı olduğu için genotipi \(AA\) veya \(Aa\) olabilir. Ebeveynleri \(Aa \times Aa\) olduğu için, sağlıklı olma olasılığı \(3/4\)'tür. Bu sağlıklı bireylerin \(1/3\) oranında \(AA\), \(2/3\) oranında \(Aa\) olma olasılığı vardır.
• Bu durumda, II-2'nin genotipi kesin olarak belirlenemez; \(AA\) veya \(Aa\) olabilir. (MEB müfredatında bu tür bir belirsizlik kabul edilir.) ✅