Türklerde Hukuk Ders Notu

Türk devlet geleneğinde hukuk, toplum düzeninin sağlanması ve adaletin tesis edilmesi için temel bir unsur olmuştur. Türklerde hukuk, İslamiyet öncesi dönemde "Töre" adı verilen yazısız kurallarla şekillenirken, İslamiyet'in kabulüyle birlikte şer'i ve örfi hukuk olmak üzere ikili bir yapıya bürünmüştür.

Türklerde Hukuk: Töre ⚖️

İslamiyet öncesi Türk devletlerinde hukukun temelini Töre oluşturmuştur. Töre, yazılı olmayan ancak nesilden nesile aktarılan, herkes tarafından bilinen ve uyulması zorunlu olan kurallar bütünüdür. Törenin temel özellikleri şunlardır:

• Yazısız Olması: Töre, kanun metinleri şeklinde yazılmamıştır. Sözlü gelenek ve uygulamalarla yaşamıştır.
• Dinamik ve Esnek Olması: Toplumun ihtiyaçlarına göre zamanla değişebilir, yeni kurallar eklenebilir veya mevcutlar güncellenebilirdi. Ancak temel ilkeleri değişmezdi.
• Adalet ve Eşitlik İlkesi: Töre, herkes için geçerliydi. Kağan dahi Töre'ye uymak zorundaydı. Adalet ve eşitlik, Töre'nin en önemli prensipleriydi.
• Kökeni: Töre'nin kaynakları; Kağan'ın emirleri, Kurultay kararları ve Türk toplumunun yüzyıllardır süregelen örf ve adetleridir.

Töre'nin Kaynakları

Töre'yi oluşturan başlıca unsurlar şunlardır:

• Kağan Buyrukları: Hükümdarın verdiği kararlar ve emirler Töre'nin bir parçası haline gelirdi.
• Kurultay Kararları: Devlet işlerinin görüşüldüğü ve önemli kararların alındığı Kurultay'da çıkan sonuçlar da Töre'ye eklenirdi.
• Örf ve Adetler: Türk toplumunun yüzyıllardır süregelen gelenekleri, görenekleri ve yaşam biçimleri Töre'nin temelini oluştururdu.

Yargı ve Cezalar

İslamiyet öncesi Türklerde adaleti sağlamakla görevli kişiler ve uygulanan cezalar vardı:

• Yargan (Yargucu): Hukuki davalara bakan ve yargılama yapan görevlilerdir. En büyük yargıç Kağan'dır.
• Cezalar: İşlenen suçlara göre cezalar uygulanırdı.
  • Hırsızlık: Hırsızlık gibi malvarlığına karşı işlenen suçlarda genellikle tazminat veya malın kat kat iadesi istenirdi. Ağır durumlarda idam cezası da uygulanabilirdi.
  • Vatana İhanet: Devletine veya milletine ihanet edenler en ağır şekilde cezalandırılırdı, genellikle idam edilirdi.
  • Adam Öldürme: Kan davaları yaygındı. Ancak devlet, bu tür olayları kontrol altına almaya çalışırdı.

Töre, Türk devletlerinin sürekliliğinde ve toplumsal düzenin korunmasında merkezi bir rol oynamıştır. Kağanların dahi Töre'ye uymak zorunda olması, hukukun üstünlüğü ilkesinin o dönemde bile var olduğunu göstermektedir.

İslamiyet Sonrası Türklerde Hukuk 🕌

Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle birlikte hukuk sisteminde önemli değişiklikler yaşanmıştır. İlk Türk İslam devletlerinde hukuk, Şer'i Hukuk ve Örfi Hukuk olmak üzere ikili bir yapıya bürünmüştür.

1. Şer'i Hukuk

İslam dininin esaslarına dayanan hukuk sistemidir. Şer'i hukukun kaynakları şunlardır:

• Kur'an-ı Kerim: İslam dininin kutsal kitabı.
• Sünnet: Hz. Muhammed'in sözleri, davranışları ve onayları.
• İcma: İslam alimlerinin belirli bir konuda görüş birliğine varması.
• Kıyas: Benzer konulardaki hükümleri, yeni bir konuya uygulamak.

Şer'i hukuk genellikle miras, evlenme, boşanma, vakıf gibi aile ve şahıs hukuku konularında uygulanmıştır.

2. Örfi Hukuk

İslamiyet öncesi Türk Töre'sinin İslamiyet sonrası dönemde devamı niteliğindedir. Ancak, örfi hukukun Şer'i hukuka aykırı olmaması temel şarttır. Örfi hukuk, daha çok devlet yönetimi, askerlik, vergilendirme, toprak hukuku gibi kamu düzenini ilgilendiren konularda uygulanmıştır.

• Kaynakları: Kağan veya Sultan emirleri, Kurultay veya Divan kararları, toplumun gelenekleri ve adetleri.

Kadıların Rolü

Türk İslam devletlerinde yargı işlerini yürüten görevlilere Kadı denirdi. Kadılar, hem Şer'i hukuka hem de Örfi hukuka göre davalara bakarlar ve adaleti sağlarlardı. Başkentte bulunan başkadıya ise Kadıü'l-Kudat denirdi.

Türk Hukuk Sisteminin Gelişimi

Dönem	Hukukun Temeli	Özellikleri	Yargı Organı
İslamiyet Öncesi	Töre	Yazısız, dinamik, adalet	Kağan, Yargan
İslamiyet Sonrası	Şer'i ve Örfi Hukuk	İkili yapı, şer'i üstünlüğü	Kadı, Kadıü'l-Kudat