Tarih bilimine yardimci kaynaklar Ders Notu

Tarih, geçmişte yaşamış insan topluluklarının faaliyetlerini yer ve zaman göstererek, sebep-sonuç ilişkisi içerisinde, belgelere dayanarak objektif bir şekilde inceleyen sosyal bir bilimdir. Tarihçi, geçmişi incelerken deney ve gözlem yapamadığı için o döneme ait her türlü kalıntı ve belgeden yararlanmak zorundadır. Tek bir bilim insanının tüm bu uzmanlık gerektiren alanlarda tek başına yetkin olması imkansızdır. Bu nedenle tarih bilimi, geçmişin karanlık noktalarını aydınlatabilmek için farklı bilim dallarından yardım alır.

Tarih Bilimine Yardımcı Olan Başlıca Bilim Dalları 🔍

Tarih araştırmalarında kullanılan her bilim dalı, geçmişteki olayların farklı bir boyutunu ortaya çıkarır. Özellikle yazının icadından önceki dönemlerin (Tarih Öncesi Dönemler) aydınlatılmasında fen ve doğa bilimlerinden, yazılı dönemlerin aydınlatılmasında ise sosyal bilimlerden daha çok yararlanılır.

1. Coğrafya (Yer Bilimi) 🌍

Tarihi olayların gerçekleştiği coğrafi mekanın iklimi, yeryüzü şekilleri ve konum özellikleri, insan topluluklarının yaşam şekillerini doğrudan etkiler. Coğrafya, olayların geçtiği yerin fiziki ve beşeri özelliklerini açıklayarak tarihe yardımcı olur.

2. Arkeoloji (Kazı Bilimi) ⛏️

Toprak veya su altında kalmış geçmiş kültürlere ait her türlü araç, gereç ve kalıntıyı kazı yoluyla ortaya çıkaran bilim dalıdır. Özellikle yazının henüz kullanılmadığı Tarih Öncesi Dönemlerin aydınlatılmasında en önemli yardımcı kaynaktır.

3. Kronoloji (Zaman Bilimi) 📅

Tarihi olayların gerçekleşme zamanını belirleyen ve bunları oluş sırasına göre dizen bilim dalıdır. Kronoloji sayesinde olaylar arasında sebep-sonuç ilişkisi kurmak kolaylaşır.

4. Paleografya (Yazı Bilimi) 📜

Eski yazıların okunmasını, türlerini ve gelişimini inceleyen bilim dalıdır. Örneğin; Göktürk kitabelerini okumak veya Osmanlı arşiv belgelerini incelemek için paleografya biliminden yararlanılır. Yazısız dönemler için bu bilimden yararlanılamaz.

5. Epigrafi (Kitabe Bilimi) 🪦

Anıtlar, mezar taşları ve kitabeler üzerindeki yazıları inceleyen bilim dalıdır. Epigrafi, hem paleografya (yazı) hem de filoloji (dil) bilimleri ile ortak çalışır.

6. Diplomatik (Belge Bilimi) ✉️

Devletler arasındaki antlaşmaları, fermanları, beratları, mektupları ve her türlü resmi belgeyi siyasi, hukuki ve şekilsel açıdan inceleyen bilim dalıdır.

7. Numizmatik / Meskukat (Para Bilimi) 🪙

Eski paraları inceleyen bilim dalıdır. Paranın yapıldığı maden (altın, gümüş, bakır), o dönemin ekonomik gücünü gösterir. Üzerindeki yazılar ise hükümdar, devlet adı ve basım yılı gibi önemli tarihi bilgileri sağlar.

8. Antropoloji (İnsan Bilimi) 💀

İnsan ırklarının fiziksel yapılarını, iskelet kalıntılarını ve gelişimini inceleyen bilim dalıdır. Fiziki antropoloji kafatası ve kemik yapılarını incelerken, sosyal antropoloji ise toplumların kültürlerini inceler.

9. Filoloji (Dil Bilimi) 🗣️

Dillerin yapısını, kökenini, gelişimini ve diller arasındaki akrabalık ilişkilerini inceleyen bilim dalıdır. Toplumların göç yollarını ve kültürel etkileşimlerini anlamada önemli ipuçları verir.

10. Kimya (Karbon \( 14 \) Metodu) 🧪

Arkeolojik buluntuların yaşını belirlemede kimya biliminden yararlanılır. Canlı kalıntılarındaki radyoaktif Karbon \( 14 \) miktarının ölçülmesiyle, buluntunun yaklaşık kaç yıllık olduğu bilimsel olarak hesaplanır.

11. Heraldik (Arma Bilimi) 🛡️

Tarihte devletlerin, hanedanların, şahısların veya şehirlerin kullandığı armaları, sembolleri ve mühürleri inceleyen bilim dalıdır.

Tarih Öncesi ve Tarihi Dönemlerde Yardımcı Bilimlerin Kullanımı 📊

Tarih biliminde kaynaklar incelenirken yazının varlığı en kritik sınır çizgisidir. Yazının icadından önceki dönemlerde yazılı kaynaklar bulunmadığı için yardımcı bilimlerin önemi değişmektedir.

Dönem Türü	En Çok Yararlanılan Bilimler	Yararlanılamayan Bilimler
Tarih Öncesi Dönemler (Yazısız)	Arkeoloji, Antropoloji, Coğrafya, Kimya, Etnografya	Paleografya, Epigrafi, Diplomatik, Numizmatik
Tarihi Dönemler (Yazılı)	Paleografya, Epigrafi, Diplomatik, Numizmatik, Arkeoloji, Kronoloji	Tüm bilim dallarından aktif olarak yararlanılır.

Öğrenilenleri Pekiştirelim: Çözümlü Örnek Sorular 📝

Soru 1: Bir kazı alanında yapılan araştırmalarda toprağın en alt katmanında bakır paralar, demir kılıçlar ve kil tabletler bulunmuştur. Bu kazı alanını inceleyen bir tarihçinin aşağıdaki bilim dallarının hangisinden yardım alması beklenemez?

A) Arkeoloji
B) Numizmatik
C) Paleografya
D) Epigrafi
E) Heraldik

Çözüm 1: Kazı alanında "kil tabletler" ve "bakır paralar" bulunmuştur. Kil tabletlerdeki yazıları okumak için Paleografya, paraları incelemek için Numizmatik, kazı işlemi için Arkeoloji ve kitabe niteliğindeki yazılı taş/kil yüzeyler için Epigrafi bilimlerinden yararlanılır. Ancak soruda herhangi bir devlet arması veya sembolünden bahsedilmediği için arma bilimi olan Heraldik'ten yararlanılması beklenemez. Doğru cevap E şıkkıdır.

Soru 2: Tarih öncesi bir yerleşim yerinde yapılan kazılarda elde edilen kemik kalıntılarının hangi döneme ait olduğunu kesin olarak saptamak isteyen bir araştırmacı, öncelikle hangi bilim dalının metoduna başvurmalıdır?

Çözüm 2: Buluntuların yaşını ve hangi döneme ait olduğunu bilimsel olarak saptamak için kimyadaki radyoaktif Karbon \( 14 \) metodundan yararlanılır. Bu nedenle araştırmacı öncelikle Kimya biliminin metoduna başvurmalıdır.