Orta Çağ Medeniyeti 1-2-3 Göktürkler Ders Notu

Orta Çağ Türk tarihinde önemli bir yere sahip olan Göktürk Kağanlıkları, Türk adıyla kurulan ilk devlet olma özelliğini taşır. Bu dönem, Türklerin siyasi teşkilatlanma becerilerini, askeri güçlerini ve kültürel zenginliklerini gözler önüne sermektedir.

Orta Çağ'da Türk Dünyası: Göktürk Kağanlıkları 🇹🇷

1. Göktürk Kağanlığı (552-659) 🦅

Kuruluş ve Yükseliş:

• 552 yılında Bumin Kağan tarafından Avarlara son verilerek kurulmuştur. Bumin Kağan, "İl Kağan" unvanını almıştır.
• Devletin batı kanadını Bumin Kağan'ın kardeşi İstemi Yabgu yönetmiştir. Bu durum, Türk devletlerindeki "ikili teşkilat" geleneğinin bir örneğidir.
• Kısa sürede Orta Asya'da güçlü bir imparatorluk haline gelmiş, Çin'den Karadeniz'e kadar uzanan geniş topraklara hükmetmiştir.

Siyasi ve Sosyal Yapı:

• Türk siyasi geleneğine uygun olarak, devlet "Doğu" ve "Batı" olmak üzere ikiye ayrılmış, ancak Doğu kanadı merkeze bağlı kalmıştır.
• İpek Yolu üzerinde hakimiyet kurmak, Göktürklerin temel ekonomik ve siyasi hedeflerinden biri olmuştur.

Önemli Gelişmeler:

• İpek Yolu hakimiyeti için Sasanilerle iş birliği yaparak Akhunları yıkmışlardır. Daha sonra Bizans İmparatorluğu ile ittifak kurarak Sasanilerle mücadele etmişlerdir. Bu durum, Türklerin uluslararası diplomasideki etkinliğini gösterir.
• Göktürkler, kendilerine özgü bir alfabe olan Göktürk (Orhun) Alfabesi'ni kullanmışlardır.

Yıkılış:

• İç karışıklıklar, taht kavgaları ve Çin'in entrikaları sonucunda güç kaybetmeye başlamışlardır.
• 659 yılında Doğu ve Batı Göktürk Kağanlıkları Çin egemenliğine girerek bağımsızlıklarını kaybetmiştir. Bu durum, Türklerin yaklaşık 50 yıl sürecek olan Çin esareti dönemini başlatmıştır.

Çin Esareti Dönemi ve Bağımsızlık Mücadelesi (659-682) ⛓️

1. Göktürk Kağanlığı'nın yıkılmasının ardından Türkler, Çin egemenliği altında yaşamışlardır. Ancak bu dönemde bağımsızlık ruhu sönmemiş, Türk beyleri ve halkı sürekli isyanlar ve mücadeleler ile bağımsızlıklarını geri kazanma çabası içine girmişlerdir.

• Bu dönemde Kürşad ve Kırk Çerisi'nin Çin sarayına yaptığı baskın, Türk bağımsızlık mücadelesinin sembollerinden biri olmuştur. Bu isyan başarısız olsa da, bağımsızlık ateşini canlı tutmuştur.
• Türkler, bu esaret döneminde milli kimliklerini ve geleneklerini korumayı başarmışlardır.

2. Göktürk (Kutluk) Kağanlığı (682-744) 🐺

Kuruluş ve Güçlenme:

• Çin esaretine son vermek amacıyla ayaklanan Kutluk Kağan, 682 yılında bağımsızlığını ilan ederek 2. Göktürk Kağanlığı'nı kurmuştur. "Devleti derleyip toparlayan" anlamına gelen İlteriş Kağan unvanını almıştır.
• Kutluk Kağan'a vezir olarak Tonyukuk, komutan olarak ise Kültigin gibi önemli devlet adamları destek vermiştir.
• Bu dönemde devlet yeniden güçlenmiş ve Çin'e karşı başarılı seferler düzenlenmiştir.

Önemli Şahsiyetler ve Eserler:

• Bilge Kağan: Devletin en parlak dönemlerinden birini yaşatmıştır.
• Kültigin: Bilge Kağan'ın kardeşi ve önemli bir komutandır.
• Tonyukuk: Vezir ve başkomutan olup, Bilge Kağan ve Kültigin'e akıl hocalığı yapmıştır. Türk tarihinin ilk tarihçi ve yazar veziri olarak kabul edilir.

Orhun Yazıtları (Türk Tarihinin İlk Yazılı Belgeleri):

• Bilge Kağan, Kültigin ve Tonyukuk adına dikilen bu yazıtlar, Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı eserleridir.
• Göktürk alfabesiyle yazılmışlardır.
• İçerik olarak Türk milletine öğütler, devletin kuruluş ve yükseliş hikayeleri, Çin entrikalarına karşı uyarılar ve Türk töresinin önemi gibi konuları barındırır.
• Danimarkalı bilgin Thomsen tarafından okunmuş ve Türk tarihi açısından büyük önem taşımaktadır.

Göktürk Kültür ve Medeniyeti:

• Yazı: Kendilerine özgü 38 harfli Göktürk alfabesi kullanmışlardır.
• Din: Gök Tanrı inancı yaygın olup, ata kültü de önemli yer tutmuştur.
• Ordu: Onlu sistemle teşkilatlanan güçlü bir orduya sahiplerdi.
• Mimari: Yazıtlar dışında kalıcı mimari eserler bırakmamışlardır. Genellikle göçebe yaşam tarzına uygun çadırlar ve geçici yerleşim yerleri kullanmışlardır.

Yıkılış:

• İç karışıklıklar, boylar arasındaki mücadeleler ve Çin'in kışkırtmaları sonucunda zayıflamıştır.
• 744 yılında Basmiller, Karluklar ve Uygurlar gibi Türk boylarının isyanı sonucunda yıkılmıştır. Bu yıkılışın ardından Uygur Kağanlığı kurulmuştur.