İkinci Göktürk Devleti Ders Notu

İkinci Göktürk Devleti (Kutluk Devleti)

Türk tarihinde önemli bir yere sahip olan İkinci Göktürk Devleti, Göktürklerin yıkılmasının ardından Türk birliğini yeniden sağlama amacıyla kurulmuştur. Bu devlet, Türklük bilincinin yeniden yeşermesinde ve bağımsızlık ruhunun korunmasında kilit bir rol oynamıştır. Devletin kuruluşu, Göktürklerin Batı ve Doğu olarak ikiye ayrılmasının ardından yaşanan karışıklıklar ve Çin hakimiyetine karşı bir tepki olarak ortaya çıkmıştır. Bu dönemde Türkler, siyasi ve kültürel anlamda zorlu bir süreçten geçmekteydiler.

Devletin Kuruluşu ve Temel Özellikleri

İkinci Göktürk Devleti'nin temelleri, 681 yılında Kutluk (İlteriş) Kağan tarafından atılmıştır. Kutluk Kağan, Türk boylarını bir araya getirerek Çin egemenliğine son vermiş ve devleti yeniden kurmuştur. Bu nedenle devlet, kurucusu Kutluk Kağan'ın adına izafeten "Kutluk Devleti" olarak da bilinir. Devletin başkenti Ötüken olmuştur. Ötüken, Türklerin kutsal saydığı ve devletlerinin merkezi olarak gördüğü önemli bir şehirdir.

Devletin Temel Özellikleri:

• Kuruluş Tarihi: 681
• Kurucusu: Kutluk (İlteriş) Kağan
• Başkenti: Ötüken
• Önemli Hükümdarlar: Kutluk Kağan, Kapğan Kağan, Bilge Kağan, Kül Tigin
• Yönetim Şekli: Kut anlayışına dayalı monarşi
• Dini İnanç: Gök Tanrı inancı
• Yazı Dili: Eski Türk alfabesi (Orhun Yazıtları)

Önemli Hükümdarlar ve Başarıları

İkinci Göktürk Devleti, birçok başarılı hükümdar tarafından yönetilmiştir. Bu hükümdarlar, devletin sınırlarını genişletmiş, siyasi istikrarı sağlamış ve Türk kültürünü geliştirmişlerdir.

• Kutluk (İlteriş) Kağan: Devleti kurarak Türk birliğini sağlamış ve Çin hakimiyetine son vermiştir. "İlteriş" unvanı, "devleti derleyen, toplayan" anlamına gelir.
• Kapğan Kağan: Devletin sınırlarını genişletmiş, komşu boylar üzerinde hakimiyet kurmuştur. Askeri başarılarıyla tanınır.
• Bilge Kağan: Devletin en parlak dönemini yaşatan hükümdarlardan biridir. Adaletli yönetimi ve kültürel gelişmelere verdiği önemle bilinir.
• Kül Tigin: Bilge Kağan'ın kardeşi ve önemli bir devlet adamı, komutandır. Orhun Yazıtları'nda onun kahramanlıkları ve devlet hizmetleri anlatılır.

Orhun Yazıtları (Göktürk Yazıtları)

İkinci Göktürk Devleti'nin en önemli kültürel mirası, Orhun Yazıtları'dır. Bu yazıtlar, Türk adının geçtiği ilk yazılı belgeler olması bakımından büyük önem taşır. Bilge Kağan ve Kül Tigin adına dikilen bu anıtlar, dönemin Türk yaşantısı, devlet yönetimi, savaşları ve ahlaki değerleri hakkında eşsiz bilgiler sunar. Tonyukuk Yazıtı da bu döneme ait önemli bir eserdir.

Örnek: Orhun Yazıtları'nda geçen şu ifadeler, dönemin devlet anlayışını yansıtır: "Ey Türk milleti! Üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe senin ilini ve töreni kim bozabilir?" Bu sözler, Türk milletinin bağımsızlığına ve kutsal değerlerine ne kadar önem verdiğini göstermektedir.

Devletin Yıkılışı

İkinci Göktürk Devleti, yaklaşık 100 yıl kadar ayakta kalabilmiştir. Devletin yıkılmasında iç karışıklıklar, taht kavgaları ve dış baskılar etkili olmuştur. Özellikle Uygurların isyanı ve devletin zayıflaması, yıkılış sürecini hızlandırmıştır. 744 yılında Uygurlar tarafından yıkılmıştır.

Günlük Yaşamdan Örnekler

İkinci Göktürk Devleti dönemindeki yaşam, büyük ölçüde göçebe kültürün özelliklerini taşımaktaydı. Türkler hayvancılıkla uğraşır, yaylak ve kışlaklar arasında göç ederlerdi. Savaşçılık önemli bir değerdi ve her erkek savaşçı olarak yetiştirilirdi. Orhun Yazıtları'nda geçen "Açları doyurdum, çıplakları giydirdim" gibi ifadeler, kağanların halkının refahına da önem verdiğini göstermektedir.

Çözümlü Örnek

Soru: Orhun Yazıtları hangi devlet dönemine aittir ve neden önemlidir?

Çözüm: Orhun Yazıtları, İkinci Göktürk Devleti (Kutluk Devleti) dönemine aittir. Bu yazıtlar, Türk adının geçtiği ilk yazılı belgeler olması, Türk dilinin ve edebiyatının en eski örneklerini içermesi, dönemin siyasi ve sosyal yapısı hakkında bilgi vermesi açısından büyük öneme sahiptir.