Göktürk devletleri Ders Notu

Göktürk Devletleri: Türk Adını Taşıyan İlk Devlet 🐺

Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk Türk devleti olan Göktürkler, Orta Asya tarihinde çok önemli bir yere sahiptir. 552 yılında Bumin Kağan tarafından Ötüken merkezli olarak kurulan I. Göktürk Devleti, Türk boylarını tek bir çatı altında toplamayı başarmıştır. Devletin kuruluşu, Avar egemenliğine son verilmesiyle gerçekleşmiştir.

I. Göktürk Devleti (552-659) ⚔️

• Bumin Kağan: Devletin kurucusudur. Ülkeyi ikili teşkilat sistemine göre yönetmiştir.
• İstemi Yabgu: Bumin Kağan'ın kardeşi olarak batı kanadını yönetmiştir. İpek Yolu'nun kontrolü için Sasaniler ile iş birliği yaparak Akhun Devleti'ni yıkmış, ardından Bizans ile diplomatik ilişkiler kurmuştur.
• Mukan Kağan: Göktürklerin en güçlü dönemidir. Sınırlar Çin Seddi'nden Hazar Denizi'ne kadar genişlemiştir.

Önemli Not: Göktürkler, Türk tarihinde ilk kez "Türk" adını resmî devlet ismi olarak kullanmışlardır. Bu durum, Türk milliyetçiliğinin tarihsel kökenlerini oluşturur.

II. Göktürk (Kutluk) Devleti (682-744) 📜

Çin esaretinde geçen yaklaşık 50 yıllık bir sürenin ardından, Kutluk Kağan önderliğinde bağımsızlık mücadelesi verilmiş ve devlet yeniden kurulmuştur. Bu yüzden bu döneme "Kutluk Devleti" de denir.

Hükümdar	Öne Çıkan Özelliği
Kutluk (İlteriş)	Devleti derleyip toplayan kağan.
Bilge Kağan	Kültigin ve Tonyukuk ile devleti yönetti.
Tonyukuk	"Apa Tarkan" unvanlı, ilk Türk tarihçisi ve vezir.

Orhun Abideleri ve Türk Kültürü ✍️

II. Göktürk Devleti'nin en büyük mirası, Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı kaynakları olan Orhun Abideleri'dir. Bu yazıtlar; Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilmiştir. Yazıtlarda şu konular işlenmiştir:

• Devletin nasıl kurulduğu ve nasıl yönetilmesi gerektiği.
• Kağanların halka karşı sorumlulukları.
• Çin'in hileli politikalarına karşı halka yapılan uyarılar.
• Türk milletinin birlik ve beraberliğinin önemi.

Çözümlü Örnek

Soru: Göktürklerin batı kanadını yöneten İstemi Yabgu'nun, Bizans ile diplomatik ilişki kurmasının temel amacı nedir?

Çözüm: İstemi Yabgu, İpek Yolu ticaretini kendi kontrolüne almak istemiştir. Sasaniler ile yaşanan ticaret rekabetinde Bizans'ı müttefik olarak seçerek, İpek Yolu üzerindeki ekonomik hakimiyetini güçlendirmeyi hedeflemiştir.

Matematiksel Bir Bakış: Devletin Ömrü

I. Göktürk Devleti'nin kuruluş yılı \( 552 \), yıkılış yılı ise \( 659 \) olarak kabul edilirse, bu devletin hüküm sürdüğü süreyi hesaplayalım:

Süre = \( 659 - 552 \)

Süre = \( 107 \) yıl.

Göktürkler, kendilerine özgü 38 harfli Göktürk alfabesini kullanmışlardır. Bu durum, Türklerin yerleşik hayata geçiş sürecinde kültürel bir kimlik oluşturduklarının en somut kanıtıdır. Devletin yıkılmasında boylar arasındaki anlaşmazlıklar ve Çin'in "İpek Yolu" üzerindeki yıkıcı faaliyetleri etkili olmuştur.