3. Üniteye Kadar Ders Notu

Bu ders notu, 9. Sınıf Tarih dersi MEB müfredatının ilk üç ünitesini kapsamaktadır. Tarih biliminin temel kavramlarından başlayarak, insanlığın ilk dönemlerindeki önemli uygarlıkları ve Orta Çağ'da dünyayı şekillendiren gelişmeleri ana hatlarıyla inceleyeceğiz.

1. Ünite: Tarih ve Zaman ⏳

Tarih, geçmişte yaşamış insan topluluklarının faaliyetlerini, birbirleriyle olan ilişkilerini, kültürlerini ve medeniyetlerini yer ve zaman göstererek, neden-sonuç ilişkisi içinde, belgelere dayanarak inceleyen bir bilim dalıdır.

1.1. Tarihin Konusu ve Özellikleri

• Tarihin konusu insan ve insanın faaliyetleridir. Geçmişte yaşanan olaylar, savaşlar, göçler, kültürel değişimler, devletlerin kuruluşları ve yıkılışları tarihin ilgi alanına girer.
• Tarih, olayları yer ve zaman belirterek inceler. Bu sayede olayların nerede ve ne zaman gerçekleştiği netleştirilir.
• Olaylar arasında neden-sonuç ilişkisi kurar. Her olayın bir nedeni ve bir sonucu vardır.
• Tarih, belgelere dayanır. Yazılı (kitabe, ferman, antlaşma) veya yazısız (arkeolojik buluntular, destanlar, efsaneler) tüm kanıtlar belge niteliğindedir.
• Tarih, deney ve gözlem metodu kullanmaz. Geçmişteki olaylar tekrarlanamaz.
• Objektiflik (tarafsızlık) önemlidir. Tarihçi, kendi duygu ve düşüncelerinden arınarak olayları olduğu gibi aktarmaya çalışır.

1.2. Tarihe Yardımcı Bilimler 📚

Tarih, olayları daha iyi anlayabilmek için birçok bilim dalından faydalanır:

• Coğrafya: Olayların geçtiği yerin fiziki ve beşerî özelliklerini inceler.
• Arkeoloji: Kazı bilimi olup, toprak ve su altındaki eski uygarlıklara ait kalıntıları araştırır.
• Kronoloji (Zaman Bilimi): Olayların oluş sırasını ve zamanını belirler.
• Paleografya: Eski yazı türlerini inceler.
• Epigrafi: Kitabeler üzerindeki yazıları inceler.
• Nümizmatik: Eski paraları inceler.
• Sosyoloji: Toplum bilimi olup, toplumların yapısını ve değişimini inceler.
• Antropoloji: İnsan ırklarını ve kültürlerini inceler.
• Filoloji: Dil bilimi olup, dillerin yapısını ve gelişimini inceler.
• Diplomatik: Resmi belgeleri (ferman, antlaşma) inceler.
• Heraldik: Arma bilimi olup, devlet ve hanedan armalarını inceler.
• Sigilografi (Mühür Bilimi): Mühürleri inceler.

1.3. Tarih Yazıcılığı Türleri

Tarih yazıcılığı zamanla farklı yaklaşımlar sergilemiştir:

• Hikâyeci (Rivayetçi) Tarih: Olayları efsane, destan ve söylentilerle süsleyerek anlatır. Neden-sonuç ilişkisi zayıftır. (Örnek: Heredot)
• Öğretici (Pragmatik) Tarih: Geçmişten ders çıkararak, gelecek nesillere örnek olmayı amaçlar. Milliyetçilik duygusunu güçlendirebilir. (Örnek: Thukydides)
• Araştırmacı (Bilimsel) Tarih: Olayları belgelere dayanarak, neden-sonuç ilişkisi içinde, objektif bir şekilde inceler. Günümüz tarihçiliğinin temelidir.

1.4. Takvim Bilgisi 📅

İnsanlar, zamanı düzenlemek amacıyla takvimler oluşturmuşlardır. Takvimler genellikle Ay veya Güneş hareketlerine göre düzenlenir.

• Ay Yılı Esaslı Takvimler: Sümerler tarafından bulunmuştur. Bir yıl \(354\) gündür.
• Güneş Yılı Esaslı Takvimler: Mısırlılar tarafından bulunmuştur. Bir yıl yaklaşık \(365\) gün \(6\) saattir.

Türklerin tarih boyunca kullandığı takvimler:

1. 12 Hayvanlı Türk Takvimi (Güneş yılı esaslı)
2. Hicri Takvim (Ay yılı esaslı, İslamiyet'in kabulüyle)
3. Celali Takvim (Güneş yılı esaslı, Büyük Selçuklular)
4. Rumi Takvim (Güneş yılı esaslı, Osmanlılar)
5. Miladi Takvim (Güneş yılı esaslı, 1 Ocak 1926'dan itibaren Türkiye'de kullanılmaktadır.)

Önemli Not: Tarihi olaylar; çağ, devir, yüzyıl gibi zaman dilimlerine ayrılarak incelenir. Bu, olayların anlaşılmasını kolaylaştırır.

2. Ünite: İnsanlığın İlk Dönemleri 🌍

Bu ünite, yazının icadından önceki dönemleri (Tarih Öncesi Çağlar) ve yazının icadından sonraki ilk uygarlıkları ele alır.

2.1. Tarih Öncesi Çağlar (Prehistorik Çağlar)

Yazının icadıyla sona eren bu dönemler, insanların kullandığı araç gereçlere göre adlandırılır:

Dönem	Önemli Özellikler
Taş Çağları
Eski Taş (Paleolitik)	Avcılık ve toplayıcılık, göçebe yaşam, mağara resimleri.
Orta Taş (Mezolitik)	Mikrolit (küçük) aletler, ateşi kullanma, balıkçılık.
Yeni Taş (Neolitik)	Tarım, yerleşik yaşam, köy yerleşmeleri, hayvanların evcilleştirilmesi, çanak-çömlek yapımı.
Maden Çağları
Bakır (Kalkolitik)	İlk kullanılan maden bakırdır. Köyden kente geçişin ilk adımları.
Tunç	Bakır ve kalayın karışımıyla tunç elde edildi. İlk şehir devletleri ve krallıklar.
Demir	Demir işleme, büyük devletlerin kurulması, savaşlarda demir silah kullanımı.

Bilgi: Tarih Öncesi Çağlar her yerde aynı anda yaşanmamıştır. Bir bölge Tunç Çağı'nı yaşarken, başka bir bölge hala Taş Çağı'nda olabilir.

2.2. İlk Uygarlıklar ✨

Yazının icadıyla başlayan bu dönem, farklı coğrafyalarda büyük medeniyetlerin ortaya çıkışına sahne olmuştur.

2.2.1. Mezopotamya Uygarlıkları

Fırat ve Dicle nehirleri arasında verimli topraklarda kurulmuşlardır.

• Sümerler: Yazıyı (çivi yazısı) icat ettiler (MÖ \(3200\)). Ziggurat adı verilen tapınaklar inşa ettiler. Ay yılı esaslı takvimi ve ilk yazılı kanunları (Urkagina Kanunları) oluşturdular.
• Babiller: Hammurabi Kanunları (çok sert, kısas esası) ile ünlüdürler. Babil Kulesi ve Asma Bahçeleri önemli eserleridir.
• Asurlar: Ticaret kolonileri kurdular. Anadolu'ya yazıyı getirdiler (Kültepe Yazıtları). İlk kütüphaneyi kurdular (Ninova).

2.2.2. Mısır Uygarlığı

Nil Nehri etrafında gelişmiş, etrafının doğal engellerle çevrili olması nedeniyle özgün bir kültüre sahiptir.

• Hiyeroglif (resim yazısı) kullandılar.
• Güneş yılı esaslı takvimi ve pi sayısını buldular.
• Tıp, eczacılık ve matematik alanında ilerlediler (mumyacılık sayesinde anatomi bilgisi).
• Firavunlar için piramitler yaptılar.

2.2.3. Anadolu Uygarlıkları

Anadolu, bereketli toprakları ve stratejik konumu nedeniyle birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır.

• Hititler: Anadolu'da ilk büyük devleti kurdular. Pankuş Meclisi adı verilen bir meclisleri vardı. Kadeş Antlaşması'nı (MÖ \(1280\)) Mısırlılarla imzaladılar (ilk yazılı antlaşma).
• Frigler: Tarım ve hayvancılıkla uğraştılar. Fibula (çengelli iğne) ve tapates (halı) dokumacılığında ilerlediler. Tarımı koruyan sert kanunları vardı.
• Lidyalılar: Ticaretle uğraştılar. Parayı icat ettiler (MÖ \(7\). yüzyıl). Kral Yolu'nu geliştirdiler.
• Urartular: Madencilik ve kale yapımında ileri gittiler. Van Gölü çevresinde yaşadılar.

2.2.4. Doğu Akdeniz Uygarlıkları

• Fenikeliler: Deniz koloniciliği ve ticaretle uğraştılar. İlk alfabeyi (harf yazısı) geliştirdiler.
• İbraniler: Tek tanrılı dine (Yahudilik) inanan ilk topluluktur. Kudüs onlar için kutsal bir şehirdir.

2.2.5. Ege ve Yunan Uygarlıkları

• Girit (Minos) Uygarlığı: Deniz ticaretiyle gelişti. Knossos Sarayı önemli eseridir.
• Miken Uygarlığı: Savaşçı bir topluluktur. Truva Savaşları ile bilinirler.
• Yunan Şehir Devletleri (Polisler): Atina, Sparta gibi şehir devletleri kurdular. Demokrasinin ilk adımları Atina'da görüldü. Felsefe, bilim ve sanat alanında önemli gelişmeler yaşandı.

2.2.6. Roma Uygarlığı

İtalya'da kurulmuş, üç kıtaya yayılarak büyük bir imparatorluk olmuştur.

• Roma Hukuku (12 Levha Kanunları) günümüz Avrupa hukukunun temelini oluşturmuştur.
• Mimaride kemer ve kubbeyi kullandılar.
• Hristiyanlık başlangıçta yasaklanmış, daha sonra resmi din olmuştur.
• İmparatorluk Doğu ve Batı Roma olarak ikiye ayrılmıştır (MS \(395\)).

2.2.7. İran Uygarlıkları

• Medler ve Persler: Büyük imparatorluklar kurdular. Satraplık adı verilen eyalet sistemiyle ülkeyi yönettiler. Zerdüştlük inancı yaygındı.

2.2.8. Hint ve Çin Uygarlıkları

• Hint Uygarlığı: Kast sistemi (sosyal sınıflar) yaygındı. Budizm ve Hinduizm gibi dinler bu coğrafyada ortaya çıktı.
• Çin Uygarlığı: İpek Yolu üzerinde önemli bir konuma sahipti. Barut, matbaa, pusula, kağıt gibi buluşları insanlık tarihine kazandırdılar. Çin Seddi önemli bir savunma yapısıdır.

3. Ünite: Orta Çağ’da Dünya ⚔️

Orta Çağ, Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışı (MS \(476\)) ile başlar ve İstanbul'un Fethi (MS \(1453\)) ile sona erdiği kabul edilir.

3.1. Orta Çağ'ın Genel Özellikleri

• Siyasi Yapı: Feodalite (derebeylik) sistemi Avrupa'da yaygındı. Merkezi krallıklar zayıftı.
• Ekonomik Yapı: Tarım temel geçim kaynağıydı. Toprak mülkiyeti önemliydi.
• Sosyal Yapı: Sınıflı toplum yapısı vardı (soylular, ruhbanlar, burjuvalar, köylüler).
• Dini Yapı: Hristiyanlık ve Kilise Avrupa'da çok güçlüydü. Din, bilim ve düşünce üzerinde baskıcı bir etkiye sahipti. İslam dünyası ise altın çağını yaşıyordu.

3.2. Feodalite (Derebeylik) Sistemi

Orta Çağ Avrupa'sında siyasi ve askeri gücün toprak sahipleri olan derebeylerinin (senyörlerin) elinde toplandığı yönetim biçimidir. Krallar güçsüzdü.

• Topraklar üzerinde mutlak egemen olan senyörler, şatolarında yaşar, kendi ordularını beslerlerdi.
• Köylüler (serfler), toprağa bağlıydı ve senyörün izni olmadan toprağı terk edemezlerdi.
• Haçlı Seferleri ve barutun ateşli silahlarda kullanılmasıyla feodalite zayıflamıştır.

3.3. Kilise ve Hristiyanlık

Orta Çağ Avrupa'sında Kilise, hem dini hem de siyasi ve ekonomik alanda büyük bir güce sahipti.

• Aforoz: Kişiyi dinden çıkarma.
• Enterdi: Bir bölgede dini törenleri yasaklama.
• Engizisyon Mahkemeleri: Kilisenin dini sapkınlıkları yargıladığı mahkemeler.
• Skolastik Düşünce: Akıl ve bilimi reddeden, her şeyi Kilise'nin dogmalarına göre açıklayan düşünce sistemi.

3.4. Bizans İmparatorluğu (Doğu Roma)

Batı Roma'nın yıkılmasından sonra varlığını sürdüren, merkezi İstanbul (Konstantinopolis) olan imparatorluktur.

• Ortodoks Hristiyanlığın merkeziydi.
• Anadolu, Balkanlar ve Ortadoğu'da uzun süre egemen olmuştur.
• Sasani ve Türklerle mücadele ettiler.

3.5. İslam Medeniyeti

Hz. Muhammed'in (sav) tebliğiyle doğan İslam dini, kısa sürede büyük bir medeniyetin temellerini atmıştır.

• Emeviler: İslam Devleti'ni imparatorluğa dönüştürdüler. Arap milliyetçiliği politikası izlediler. Endülüs Emevi Devleti'ni kurdular.
• Abbasiler: Emevileri yıkarak iktidara geldiler. Hoşgörülü bir politika izlediler. Bilim ve sanata önem verdiler (Beyt'ül Hikme). İslam medeniyetinin altın çağını yaşattılar.

3.6. Türk-İslam Devletleri

Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle kurulan devletlerdir.

• Karahanlılar: İlk Türk-İslam devletlerinden biridir. Türkçe'yi resmi dil olarak kullandılar. Ribat adı verilen kervansaraylar inşa ettiler.
• Gazneliler: Hindistan'a seferler düzenleyerek İslamiyet'i yaydılar.
• Büyük Selçuklu Devleti: Tuğrul Bey tarafından kuruldu. Malazgirt Savaşı (1071) ile Anadolu'nun kapılarını Türklere açtılar. Nizamiye Medreseleri'ni kurarak bilim ve eğitime önem verdiler.

3.7. Moğol İmparatorluğu

Cengiz Han tarafından kurulmuş, tarihin en büyük kara imparatorluklarından biridir. Orta Asya'dan Doğu Avrupa'ya kadar geniş bir coğrafyaya yayıldılar.

3.8. Haçlı Seferleri

11. yüzyıl sonlarından 13. yüzyıl sonlarına kadar Avrupalı Hristiyanların, kutsal toprakları (Kudüs) Müslümanlardan geri almak amacıyla düzenledikleri seferlerdir.

• Nedenleri:
  • Kudüs'ü geri alma isteği (dini neden).
  • Doğu'nun zenginliklerine ulaşma arzusu (ekonomik neden).
  • Derebeylerinin toprak ve macera arayışı (siyasi neden).
  • Papa'nın gücünü artırma isteği (dini-siyasi neden).
• Sonuçları:
  • Doğu-Batı ticareti gelişti.
  • Avrupalılar İslam dünyasının bilim ve kültürüyle tanıştı.
  • Feodalite zayıfladı, merkezi krallıklar güçlendi.
  • Türklerin Anadolu'daki ilerleyişi bir süre yavaşladı.