2. Dönem 1. Yazılı Konuları Ders Notu

9. Sınıf Tarih dersi 2. Dönem 1. Yazılı konuları genellikle Türklerin İslamiyet ile tanışması, bu sürecin nedenleri ve ilk Türk İslam devletlerinin kuruluşu ile Anadolu'nun Türkleşmesi gibi önemli başlıkları kapsamaktadır. Bu ders notu, sınavınıza hazırlanırken size yol gösterecek temel bilgileri sunmaktadır.

Türklerin İslamiyet'i Kabulü ve İlk Türk İslam Devletleri ✨

1. İslamiyet Öncesi Türk-Arap İlişkileri

• Emeviler Dönemi: Emevilerin Arap milliyetçiliği politikası (Mevali politikası) ve fetihçi anlayışı, Türklerle Araplar arasında çatışmalara neden olmuştur. Bu dönemde Türkler, İslamiyet'e sıcak bakmamıştır.
• Abbasiler Dönemi: Abbasilerin hoşgörülü ve adaletli yönetimi, Arap olmayan Müslümanlara eşit davranması (Mevali politikasını terk etmeleri), Türklerin İslamiyet'e yakınlaşmasını sağlamıştır. Türkler, Abbasiler döneminde ordu ve devlet yönetiminde önemli görevler almaya başlamıştır. Özellikle Samarra ve Avasım şehirleri Türkler için kurulmuştur.

2. Türklerin İslamiyet'i Kabulünü Hızlandıran Nedenler 🚀

Türklerin Gök Tanrı inancı ile İslamiyet arasındaki bazı benzerlikler, İslamiyet'in Türkler arasında hızla yayılmasında etkili olmuştur:

• Tek Tanrı İnancı: Her iki dinde de tek tanrı inancı vardır (Gök Tanrı ve Allah).
• Ahiret İnancı: Cennet-Cehennem, kurban kesme gibi benzerlikler.
• Cihat Anlayışı: Türklerdeki “cihan hakimiyeti” ülküsü ile İslamiyet'teki “cihat” anlayışının örtüşmesi.
• Ahlaki Değerler: Temizlik, adalet, dürüstlük gibi ortak ahlaki değerler.
• Emevi Politikalarının Terk Edilmesi: Abbasilerin hoşgörülü yönetimi.
• Talas Savaşı (751): Bu savaş, Türklerin İslamiyet'i kabulünde bir dönüm noktası olmuştur.

3. Talas Savaşı (751) ⚔️

751 yılında, Orta Asya hakimiyeti için Çin (Tang Hanedanı) ile Abbasiler arasında yapılan savaştır. Bu savaşta Karluk Türkleri, Çinlilere karşı Abbasilerin yanında yer almıştır.

• Sonuçları:
  • Çinliler Orta Asya'dan çekilmek zorunda kalmıştır.
  • Orta Asya'nın Çinlileşmesi önlenmiştir.
  • Türkler ve Müslümanlar arasındaki ilişkiler gelişmiş, Türklerin İslamiyet'e geçişi hızlanmıştır.
  • Kağıt, barut, matbaa gibi Çin icatları Müslümanlar aracılığıyla Batı'ya taşınmıştır.

İlk Türk İslam Devletleri 🕌

1. Karahanlılar (840-1212)

• Kuruluş ve Özellikler:
  • Orta Asya'da kurulan ilk Müslüman Türk devletidir.
  • Karluk, Yağma, Çiğil gibi Türk boyları tarafından kurulmuştur.
  • Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet'i resmen kabul etmişlerdir. Satuk Buğra Han, Abdülkerim adını almıştır.
  • Devletin resmi dili Türkçe olmuştur.
  • Türk İslam sentezinin ilk örneklerini vermişlerdir.
  • İkili teşkilat geleneğini devam ettirmişlerdir.
  • İlk Türk İslam medreselerini (Semerkant Medresesi) kurmuşlardır.
• Önemli Eserler:
  • Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip): Mutluluk veren bilgi anlamına gelir. İlk Türk İslam siyasetnamesidir.
  • Divan-ı Lügat-it Türk (Kaşgarlı Mahmut): Türk dilinin ilk sözlüğü ve ansiklopedik eseridir. Araplara Türkçeyi öğretmek amacıyla yazılmıştır.
  • Atabetü'l Hakayık (Edip Ahmet Yükneki): Hakikatlerin eşiği anlamına gelir, ahlaki öğütler içerir.
  • Divan-ı Hikmet (Hoca Ahmet Yesevi): Yesevilik tarikatının kurucusu Hoca Ahmet Yesevi'nin hikmetlerini içeren didaktik bir eserdir.

2. Gazneliler (963-1187)

• Kuruluş ve Özellikler:
  • Afganistan'ın Gazne şehrinde kurulmuştur.
  • Kurucusu Alp Tigin'dir.
  • En parlak dönemlerini Gazneli Mahmut zamanında yaşamışlardır.
  • Çok uluslu bir yapıya sahiptirler (Türk, Fars, Afgan, Hint). Bu durum, merkezi otoritenin zayıflamasında etkili olmuştur.
  • Gazneli Mahmut, Abbasi Halifesi'ni Şii Büveyhoğulları'nın baskısından kurtardığı için kendisine "Sultan" unvanı verilmiştir. Bu, İslam tarihinde "Sultan" unvanını kullanan ilk hükümdardır.
  • Hindistan'a 17 sefer düzenleyerek İslamiyet'in bu coğrafyaya yayılmasında etkili olmuşlardır. Hindistan'daki kast sistemini zayıflatmışlardır.
• Dandanakan Savaşı (1040):
  • Büyük Selçuklu Devleti ile Gazneliler arasında yapılmıştır.
  • Bu savaşı Büyük Selçuklular kazanmış, Gazneliler yıkılış sürecine girerken, Büyük Selçuklu Devleti resmen kurulmuştur.

3. Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157) 🦅

• Kuruluş ve Yükselişi:
  • Oğuzların Kınık boyu tarafından kurulmuştur.
  • Tuðrul Bey ve Çağrı Bey döneminde temelleri atılmıştır.
  • Dandanakan Savaşı (1040) ile Gaznelileri yenerek bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir.
  • Tuðrul Bey, 1055'te Bağdat'a girerek Abbasi Halifesi'ni Şii Büveyhoğulları'nın baskısından kurtarmıştır. Halife, Tuðrul Bey'e "Doğu'nun ve Batı'nın Sultanı" unvanını vermiştir. Bu olay, İslam dünyasında siyasi liderliğin Türklere geçtiğini göstermiştir.
  • Malazgirt Savaşı (1071): Sultan Alparslan döneminde Bizans İmparatorluğu ile yapılmıştır. Anadolu'nun kapıları Türklere açılmıştır.
  • En parlak dönemi Melikşah zamanıdır. Veziri Nizamülmülk önemli devlet adamıdır.
• Devlet Yönetimi ve Teşkilat:
  • Atabeylik Sistemi: Şehzadelerin tecrübe kazanması için eyaletlere gönderilmesi ve yanlarına "Atabey" denilen tecrübeli devlet adamlarının verilmesi.
  • İkta Sistemi: Toprak gelirlerinin, hizmet karşılığı ordu mensuplarına veya devlet görevlilerine verilmesi. Bu sistemle hem asker ihtiyacı karşılanmış hem de üretimde süreklilik sağlanmıştır.
• Kültür ve Medeniyet:
  • Nizamiye Medreseleri: Vezir Nizamülmülk tarafından kurulmuştur. Amacı, devlet adamı yetiştirmek, Şii Batınilik propagandasıyla mücadele etmek ve bilimsel çalışmaları desteklemektir. İlk büyük medrese Bağdat'ta açılmıştır.
  • Bilim ve Edebiyat: Ömer Hayyam (matematik, astronomi, rubailer), İmam Gazali (felsefe, kelam) gibi önemli şahsiyetler bu dönemde yaşamıştır.
• Yıkılış Nedenleri:
  • Taht kavgaları ve veraset sistemi sorunları.
  • Batınilik (Haşhaşilik) faaliyetleri.
  • Oğuz İsyanları (Devletin kuruluşunda etkili olan Oğuzların zamanla devlete küsmesi).
  • Atabeylerin bağımsızlıklarını ilan etmesi.
  • Haçlı Seferleri'nin yıpratıcı etkisi.

Anadolu'nun Türkleşmesi ve Anadolu Selçuklu Devleti 🇹🇷

1. Malazgirt Savaşı (1071) 🛡️

Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan ile Bizans İmparatoru Romen Diyojen arasında Muş Malazgirt Ovası'nda yapılan savaştır.

• Sonuçları:
  • Bizans İmparatorluğu'nun Anadolu'daki Türk ilerleyişini durdurma ümidi sona ermiştir.
  • Anadolu'nun kapıları Türklere kesin olarak açılmıştır.
  • Anadolu'da ilk Türk beylikleri kurulmaya başlamıştır (Danişmentliler, Saltuklular, Mengücekliler, Artuklular, Çaka Beyliği).
  • Türkiye Tarihi başlamıştır.
  • Bizans, Avrupa'dan yardım istemek zorunda kalmış, bu durum Haçlı Seferleri'nin başlamasında etkili olmuştur.

2. Anadolu'da Kurulan İlk Türk Beylikleri 🏘️

Malazgirt Savaşı sonrası Sultan Alparslan'ın "Anadolu'yu fethedenin malıdır" anlayışıyla Anadolu'nun fethi hızlanmış ve birçok Türk beyi fethettiği yerlerde kendi beyliklerini kurmuştur.

• Saltuklular (Erzurum ve çevresi): İlk kurulan Türk beyliğidir. Mama Hatun Külliyesi önemli eserlerindendir.
• Danişmentliler (Sivas, Kayseri, Malatya çevresi): En güçlü beyliklerden biridir. Yağıbasan Medresesi (Anadolu'daki ilk Türk medresesi) önemlidir.
• Mengücekliler (Erzincan, Divriği çevresi): Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (UNESCO Dünya Mirası) önemli eserlerindendir.
• Artuklular (Mardin, Diyarbakır, Harput çevresi): Bilim ve mimaride ileri gitmişlerdir. Malabadi Köprüsü önemli eserlerindendir. El-Cezeri gibi bilim insanları bu dönemde yaşamıştır.
• Çaka Beyliği (İzmir ve çevresi): İlk Türk denizcisidir. Çaka Bey tarafından kurulmuştur.

Bu beylikler, Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında önemli rol oynamış, bölgeyi imar etmişlerdir.

3. Anadolu Selçuklu Devleti (1075-1308) 🏰

• Kuruluşu ve Yükselişi:
  • Malazgirt Savaşı sonrası Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından İznik'te kurulmuştur.
  • Başkent daha sonra Konya'ya taşınmıştır.
  • Miryokefalon Savaşı (1176) ile Bizans'ın Türkleri Anadolu'dan atma ümidi tamamen sona ermiştir. Anadolu kesin olarak Türk yurdu haline gelmiştir.
  • En parlak dönemi I. Alaeddin Keykubat zamanıdır.
• Haçlı Seferleri ve Anadolu:
  • Anadolu Selçuklu Devleti, Haçlı Seferleri'ne karşı Anadolu'yu başarıyla savunmuştur. Bu durum, Anadolu'nun Türklere ait olduğunu pekiştirmiştir.
• Yıkılış Süreci:
  • Babailer İsyanı (1240): Anadolu'daki ilk büyük toplumsal ayaklanmadır. Devletin zayıfladığını göstermiştir.
  • Kösedağ Savaşı (1243): Moğollar (İlhanlılar) ile Anadolu Selçuklu Devleti arasında yapılmıştır. Anadolu Selçuklu Devleti bu savaşı kaybederek Moğol hakimiyetine girmiş ve yıkılış sürecine girmiştir.
  • Kösedağ Savaşı sonrası Anadolu'da otorite boşluğu oluşmuş ve İkinci Dönem Türk Beylikleri kurulmuştur (Osmanoğulları, Karamanoğulları, Germiyanoğulları vb.).