💡 9. Sınıf Kimya: Lewis nokta yapısı, kovalent ve iyonik bileşik adlandırma Çözümlü Örnekler

Bir atomun Lewis yapısını yazmak için son katmanındaki (değerlik) elektron sayısını bulmalıyız:

• Sodyum (\( Na \)): Atom numarası \( 11 \)'dir. Elektron dizilimi: \( 2, 8, 1 \) şeklindedir. Son katmanında \( 1 \) elektron olduğu için sembolünün yanına bir nokta konur: \( Na \cdot \)
• Flor (\( F \)): Atom numarası \( 9 \)'dur. Elektron dizilimi: \( 2, 7 \) şeklindedir. Son katmanında \( 7 \) elektron olduğu için sembolünün etrafına \( 7 \) nokta yerleştirilir.
• Noktalar yerleştirilirken önce dört köşeye birer tane, sonra kalanlar ikişerli olacak şekilde tamamlanır.

✅ Sonuç: \( Na \) tek noktalı, \( F \) ise üç çift ve bir tek noktalı yapıya sahiptir.

İyonik bileşiklerde metal elektron verir, ametal elektron alır:

• \( Mg \) atomu \( 2, 8, 2 \) dizilimine sahiptir ve kararlı olmak için \( 2 \) elektron verir: \( Mg^{2+} \) iyonuna dönüşür.
• \( Cl \) atomu \( 2, 8, 7 \) dizilimine sahiptir ve kararlı olmak için \( 1 \) elektron almalıdır.
• \( Mg \)'nin verdiği \( 2 \) elektronu alabilmek için \( 2 \) tane \( Cl \) atomu gerekir.
• Lewis Gösterimi: \( [Cl]^{-} Mg^{2+} [Cl]^{-} \) şeklinde veya \( Mg^{2+} 2[Cl]^{-} \) olarak yazılır.
• Klor iyonlarının etrafında \( 8 \) nokta (oktet) ve köşeli parantez üzerinde negatif yük gösterilmelidir.

📌 Not: İyonik bileşiklerin Lewis yapısında atomlar arasında çizgi (bağ) kullanılmaz, sadece yükler ve noktalar gösterilir.

İyonik bileşikler adlandırılırken "Metal Adı + Ametal Adı + (ür/it/at)" kuralı uygulanır:

• a) \( K_2O \): Potasyum ve Oksijen elementlerinden oluşur. Oksijen bileşik sonunda "oksit" olarak okunur. Adı: Potasyum oksit.
• b) \( Al_2S_3 \): Alüminyum ve Kükürt elementlerinden oluşur. Kükürt bileşik sonunda "sülfür" olarak okunur. Adı: Alüminyum sülfür.
• c) \( Mg_3N_2 \): Magnezyum ve Azot elementlerinden oluşur. Azot bileşik sonunda "nitrür" olarak okunur. Adı: Magnezyum nitrür.

👉 İpucu: İyonik bileşik adlandırılırken sayıca çokluk belirten "di, tri" gibi Latince ekler asla kullanılmaz.

Demir (\( Fe \)), Bakır (\( Cu \)), Kurşun (\( Pb \)) gibi metaller birden fazla pozitif değerlik alabilir. Bu durumda metalin değerliği Roma rakamı ile belirtilir:

• a) \( FeO \): Oksijen \( -2 \) yüklüdür. Toplam yükün sıfır olması için Demir burada \( +2 \) yüklüdür. Adı: Demir (II) oksit.
• b) \( Fe_2O_3 \): \( 3 \) tane Oksijen toplam \( -6 \) yük getirir. \( 2 \) tane Demir \( +6 \) olmalıdır, yani bir Demir \( +3 \) yüklüdür. Adı: Demir (III) oksit.
• c) \( CuCl_2 \): Klor \( -1 \) yüklüdür. İki klor \( -2 \) yapar. Bakır burada \( +2 \) yüklüdür. Adı: Bakır (II) klorür.

Kovalent bileşiklerde (ametal-ametal) Latince sayı önekleri kullanılır:

• a) \( N_2O_5 \): İki azot ve beş oksijen var. Adı: Diazot pentaoksit.
• b) \( CO \): Birinci ametal bir taneyse "mono" denmez, ikinci ametal bir taneyse "mono" denir. Adı: Karbon monoksit.
• c) \( SF_6 \): Bir kükürt ve altı flor var. Adı: Kükürt hekzaflorür.

✅ Hatırlatma: 1: mono, 2: di, 3: tri, 4: tetra, 5: penta, 6: hekza.

Molekülün yapısını adım adım kuralım:

• Değerlik Elektronları: Karbon (\( 2, 4 \)) son katmanında \( 4 \) elektron, Hidrojen ise \( 1 \) elektron taşır.
• Merkez Atom: En çok bağ yapan Karbon merkezdedir. Etrafında \( 4 \) tek nokta vardır.
• Eşleşme: Karbonun \( 4 \) tek noktası, \( 4 \) tane Hidrojenin tek noktasıyla eşleşerek ortaklaşa kullanılır.
• Yapı: Merkezdeki \( C \) atomundan \( 4 \) yöne doğru \( H \) atomlarına çizgiler (veya nokta çiftleri) uzanır.

💡 Sonuç: Karbon oktetini (\( 8 \)), Hidrojenler dubletini (\( 2 \)) tamamlamıştır. Bağlar ametal-ametal arasında olduğu için polar kovalent bağdır.

Günlük hayatta sıkça karşılaştığımız bu iki madde farklı bağ türlerine sahiptir:

• \( NaCl \) (Yemek Tuzu): Sodyum (metal) ve Klor (ametal) arasındadır. İyonik bir bileşiktir. Sistematik adı Sodyum klorürdür. Sayı öneki almaz.
• \( HCl \) (Tuz Ruhu): Hidrojen (ametal) ve Klor (ametal) arasındadır. Kovalent bir bileşiktir. Sistematik adı Hidrojen klorürdür.
• İkisi de yaygın adlarıyla (Yemek tuzu, Tuz ruhu) bilinse de kimyasal adlandırma kuralları bağın türüne göre değişir.

MEB müfredatındaki yaygın adlar ve sistematik adlandırma kurallarını uygulayalım:

• 1. Şişe: Kireç taşı \( CaCO_3 \) formülüne sahiptir. Sistematik adı Kalsiyum karbonattır.
• 2. Şişe: Dihidrojen monooksit (\( H_2O \)) bileşiğidir. Yaygın adı hepimizin bildiği Sudur.
• 3. Şişe: \( NH_3 \) formülüne sahip bileşiğin sistematik adı Trihidrojen mononitrür (veya Azot trihidrür) olsa da müfredatta Amonyak yaygın adıyla çok sık sorulur.

✅ Özet: 1-Kalsiyum karbonat, 2-Su, 3-Amonyak.