🎓 9. Sınıf
📚 9. Sınıf Kimya
💡 9. Sınıf Kimya: Bileşiğin Lewis Nokta Yapısı, Kovalent Formülleri Ve Adlandırılması, Çaprazlama, Lewis Nokta Yapısında Apolar Polar Belirleme, Metalik Bağın Özellikleri, Molekülün İyonik Veya Kovalent Olduğunu Belirleme Çözümlü Örnekler
9. Sınıf Kimya: Bileşiğin Lewis Nokta Yapısı, Kovalent Formülleri Ve Adlandırılması, Çaprazlama, Lewis Nokta Yapısında Apolar Polar Belirleme, Metalik Bağın Özellikleri, Molekülün İyonik Veya Kovalent Olduğunu Belirleme Çözümlü Örnekler
Örnek 1:
Amonyak (\(NH_3\)) molekülünün Lewis nokta yapısını çizerek, bağlayıcı ve ortaklanmamış elektron çiftlerini gösteriniz.
(Verilen atomların grup numaraları: \(N\): 5A, \(H\): 1A)
(Verilen atomların grup numaraları: \(N\): 5A, \(H\): 1A)
Çözüm:
Amonyak (\(NH_3\)) molekülünün Lewis nokta yapısını çizmek için aşağıdaki adımları izleyelim:
- 💡 Adım 1: Değerlik Elektronlarını Belirleme
Azot (\(N\)) 5A grubunda olduğu için 5 değerlik elektronu vardır. Hidrojen (\(H\)) 1A grubunda olduğu için 1 değerlik elektronu vardır. \(NH_3\) molekülünde bir azot ve üç hidrojen atomu bulunur. - 👉 Toplam değerlik elektron sayısı = \(1 \times 5\) (Azot için) + \(3 \times 1\) (Hidrojen için) = \(5 + 3 = 8\) elektron.
- 📌 Adım 2: Merkez Atomu Belirleme
Genellikle tek sayıda olan veya elektronegatifliği daha az olan atom merkez atom olur. Burada Azot (\(N\)) merkez atomdur. - ✅ Adım 3: Atomları Birbirine Bağlama
Azot atomunu, her bir hidrojen atomuna tek bir bağ ile bağlayalım. Her bağ için 2 elektron kullanılır.
\(N\) atomuna 3 tane \(H\) atomu bağlanacağı için \(3 \times 2 = 6\) elektron kullanılır. - 💡 Adım 4: Kalan Elektronları Yerleştirme
Toplam 8 değerlik elektronumuz vardı, 6 tanesini bağlarda kullandık. Geriye \(8 - 6 = 2\) elektron kalır. Bu kalan 2 elektronu, oktetini tamamlaması gereken merkez atom Azot'un üzerine ortaklanmamış elektron çifti olarak yerleştiririz. - 📌 Adım 5: Oktet Kuralını Kontrol Etme
Azot atomu, 3 bağdan (6 elektron) ve 1 ortaklanmamış çiftinden (2 elektron) toplam 8 elektronla oktetini tamamlamıştır. Hidrojen atomları ise her biri tek bağ ile dubletini (2 elektron) tamamlamıştır. - ⭐ Lewis Nokta Yapısı:
Lewis nokta yapısı şu şekildedir:
\[ H - \underset{..}{N} - H \] \[ \quad \quad | \] \[ \quad \quad H \]
Bu yapıda:
- Bağlayıcı elektron çifti sayısı: 3 (N-H bağları)
- Ortaklanmamış (eşleşmemiş) elektron çifti sayısı: 1 (Azot üzerindeki çift)
Örnek 2:
Magnezyum oksit (\(MgO\)) bileşiğinin Lewis nokta yapısını göstererek, iyonların oluşumunu açıklayınız.
(Verilen atomların grup numaraları: \(Mg\): 2A, \(O\): 6A)
(Verilen atomların grup numaraları: \(Mg\): 2A, \(O\): 6A)
Çözüm:
Magnezyum oksit (\(MgO\)) iyonik bir bileşiktir ve Lewis nokta yapısı ile iyon oluşumunu şu şekilde açıklayabiliriz:
- 💡 Adım 1: Değerlik Elektronlarını Belirleme
Magnezyum (\(Mg\)) 2A grubunda olduğu için 2 değerlik elektronu vardır. Oksijen (\(O\)) 6A grubunda olduğu için 6 değerlik elektronu vardır. - 📌 Adım 2: Elektron Transferini Gösterme
Magnezyum bir metaldir ve kararlı hale gelmek için değerlik elektronlarını vermeye eğilimlidir. Oksijen ise bir ametaldir ve kararlı hale gelmek için elektron almaya eğilimlidir. - 👉 \(Mg\) atomu 2 değerlik elektronunu \(O\) atomuna verir. Bu sayede her iki atom da oktet kuralına uyarak kararlı elektron düzenine ulaşır.
- ⭐ İyonların Oluşumu:
- \(Mg\) atomu 2 elektron verdiği için \(+2\) yüklü bir katyon (\(Mg^{2+}\)) haline gelir. Lewis yapısı: \(Mg^{2+}\)
- \(O\) atomu 2 elektron aldığı için \(-2\) yüklü bir anyon (\(O^{2-}\)) haline gelir. Lewis yapısı: \([ \quad \underset{..}{\text{O}} \quad ]^{2-}\) (Oksijenin etrafında 8 elektron, köşeli parantez içinde ve yükü belirtilir.)
- ✅ Magnezyum Oksit Bileşiğinin Lewis Yapısı:
Bileşiğin Lewis yapısı, oluşan iyonların bir arada gösterilmesiyle ifade edilir:
\[ Mg^{2+} \quad [ \quad \underset{..}{\text{O}} \quad ]^{2-} \]
Bu yapı, Magnezyum'un elektronlarını Oksijen'e aktararak iyonik bağ oluşturduğunu ve kararlı hale geldiğini gösterir.
Örnek 3:
Aşağıda verilen kovalent bağlı bileşiğin adını yazınız:
\[ P_2O_5 \]
\[ P_2O_5 \]
Çözüm:
Kovalent bağlı bileşikleri adlandırırken, önce ilk ametalin sayısını Latince ön ekle belirtiriz, ardından ilk ametalin adını söyleriz. Sonra ikinci ametalin sayısını Latince ön ekle belirtiriz ve ikinci ametalin adının sonuna "-oksit", "-sülfür" gibi "-ür" takısı ekleriz.
- 💡 Adım 1: İlk Ametali Belirleme ve Adlandırma
İlk atom Fosfor (\(P\))'dur ve formülde 2 tane bulunmaktadır. Latince "iki" anlamına gelen ön ek "di-"dir. Dolayısıyla "difosfor" deriz. - 📌 Adım 2: İkinci Ametali Belirleme ve Adlandırma
İkinci atom Oksijen (\(O\))'dur ve formülde 5 tane bulunmaktadır. Latince "beş" anlamına gelen ön ek "penta-"dır. Oksijen için ise "oksit" adını kullanırız. Dolayısıyla "pentoksit" deriz. - ✅ Adım 3: Bileşiğin Tam Adını Yazma
Bu iki kısmı birleştirerek bileşiğin adını oluştururuz. - ⭐ Bileşiğin Adı:
Difosfor pentoksit
Örnek 4:
"Kükürt hekzaflorür" adıyla bilinen kovalent bağlı bileşiğin kimyasal formülünü yazınız.
Çözüm:
Kovalent bağlı bileşiklerin adından formülünü yazarken, Latince ön ekler bize her bir elementten kaç tane olduğunu söyler.
- 💡 Adım 1: İlk Elementi ve Sayısını Belirleme
Bileşiğin adında "Kükürt" ilk elementtir. Önünde herhangi bir Latince ön ek bulunmadığı için, bu elementten bir tane olduğunu anlarız. Kükürtün sembolü \(S\)'dir. - 📌 Adım 2: İkinci Elementi ve Sayısını Belirleme
İkinci element "florür"dür, yani Flor (\(F\)) atomu. Önünde "hekza-" ön eki bulunmaktadır. "Hekza-" Latince'de "altı" anlamına gelir. Dolayısıyla Flor atomundan 6 tane olduğunu anlarız. Florun sembolü \(F\)'dir. - ✅ Adım 3: Bileşiğin Kimyasal Formülünü Oluşturma
Belirlenen element sembollerini ve sayılarını bir araya getirerek formülü yazarız. - ⭐ Bileşiğin Kimyasal Formülü:
\(SF_6\)
Örnek 5:
Alüminyum (\(Al\)) ve Oksijen (\(O\)) elementleri arasında oluşacak iyonik bağlı bileşiğin formülünü çaprazlama yöntemiyle bulunuz.
(Verilen atomların grup numaraları: \(Al\): 3A, \(O\): 6A)
(Verilen atomların grup numaraları: \(Al\): 3A, \(O\): 6A)
Çözüm:
İyonik bağlı bileşiklerin formülünü çaprazlama yöntemiyle bulmak için atomların iyon yüklerini (valanslarını) belirlememiz gerekir.
- 💡 Adım 1: Elementlerin İyon Yüklerini Belirleme
- Alüminyum (\(Al\)) 3A grubunda bir metaldir. Kararlı hale gelmek için 3 elektron vermeye eğilimlidir. Bu nedenle \(+3\) yüklü iyon oluşturur: \(Al^{3+}\).
- Oksijen (\(O\)) 6A grubunda bir ametaldir. Kararlı hale gelmek için 2 elektron almaya eğilimlidir. Bu nedenle \(-2\) yüklü iyon oluşturur: \(O^{2-}\).
- 📌 Adım 2: Çaprazlama Yöntemini Uygulama
İyon yüklerinin mutlak değerlerini (sayısal değerlerini) alarak çaprazlama yaparız. Yani, bir elementin iyon yükünün sayısal değeri diğer elementin alt indisi olur. \[ Al^{\color{red}{3+}} \quad O^{\color{blue}{2-}} \]
\(Al\) atomunun altına \(O\)'nun yükünün sayısal değeri olan 2'yi, \(O\) atomunun altına \(Al\)'nin yükünün sayısal değeri olan 3'ü yazarız. - ✅ Adım 3: Bileşiğin Kimyasal Formülünü Yazma
Alt indisler en sade tam sayılar olmalıdır. Bu durumda 2 ve 3 zaten en sade haldedir. - ⭐ Bileşiğin Formülü:
\(Al_2O_3\)
Örnek 6:
Aşağıda Lewis nokta yapıları verilen \(H_2O\) (su) ve \(CO_2\) (karbondioksit) moleküllerinden hangisinin apolar, hangisinin polar olduğunu gerekçeleriyle açıklayınız.
(Atomların grup numaraları: \(H\): 1A, \(O\): 6A, \(C\): 4A)
(Atomların grup numaraları: \(H\): 1A, \(O\): 6A, \(C\): 4A)
Çözüm:
Moleküllerin polar mı apolar mı olduğunu belirlerken, molekül geometrisini ve merkez atom üzerindeki ortaklanmamış elektron çiftlerini dikkate alırız.
- 💡 \(H_2O\) (Su) Molekülü İçin:
- Lewis Yapısı: Su molekülünde merkez atom Oksijen (\(O\))'dir. Oksijen, iki hidrojen atomuyla tek bağ yapar ve üzerinde iki çift ortaklanmamış elektron bulunur. Lewis yapısı: \[ H - \underset{..}{\text{O}} - H \] \[ \quad \quad \quad .. \]
- Gerekçe:
- Merkez atom Oksijen üzerinde ortaklanmamış elektron çiftleri (2 çift) bulunmaktadır.
- Bu ortaklanmamış elektron çiftleri, moleküle açısal bir geometri kazandırır.
- Oksijen ile hidrojen arasındaki bağlar polar olmasına rağmen (farklı atomlar), molekülün geometrisi nedeniyle bağların polarlıkları birbirini simetrik olarak dengelemez. Elektron yoğunluğu Oksijen tarafında daha fazladır.
- ⭐ Sonuç: \(H_2O\) molekülü Polardır.
- 📌 \(CO_2\) (Karbondioksit) Molekülü İçin:
- Lewis Yapısı: Karbondioksit molekülünde merkez atom Karbon (\(C\))'dur. Karbon, iki oksijen atomuyla çift bağ yapar ve merkez atom Karbon üzerinde ortaklanmamış elektron çifti bulunmaz. Lewis yapısı: \[ \underset{..}{\text{O}} = C = \underset{..}{\text{O}} \]
- Gerekçe:
- Merkez atom Karbon üzerinde ortaklanmamış elektron çifti bulunmamaktadır.
- Molekülün geometrisi doğrusaldır.
- Karbon ile oksijen arasındaki bağlar polar olmasına rağmen, molekülün doğrusal ve simetrik yapısı sayesinde bağların polarlıkları birbirini tamamen dengeler. Elektron yoğunluğu molekül içinde eşit dağılır.
- ⭐ Sonuç: \(CO_2\) molekülü Apolardır.
- ✅ Özet: Bir molekülün polar olması için merkez atomda ortaklanmamış elektron çifti olması veya molekülün geometrisinin asimetrik olması gerekir. \(H_2O\) bu koşulları sağlarken, \(CO_2\) sağlamaz.
Örnek 7:
Bakır ve alüminyum gibi metaller, elektrik iletkenliği ve dövülebilirlik gibi özellikleriyle günlük hayatımızda yaygın olarak kullanılır. Bu metallerin sahip olduğu bu özelliklerin temelinde yatan "metalik bağ"ın yapısını ve özelliklerini günlük hayattan örneklerle açıklayınız. 💡
Çözüm:
Metallerin sahip olduğu üstün özellikler, atomları arasındaki metalik bağ adı verilen özel bir bağ türünden kaynaklanır. Bu bağ, "elektron denizi modeli" ile açıklanır.
- 💡 Metalik Bağın Yapısı (Elektron Denizi Modeli):
Metal atomları, değerlik elektronlarını atomlar arası boşlukta serbestçe hareket edebilen bir "elektron denizi" oluşturacak şekilde serbest bırakır. Bu elektronlar, pozitif yüklü metal iyonları (katyonlar) arasında adeta bir yapıştırıcı görevi görerek onları bir arada tutar. - 📌 Günlük Hayattan Örneklerle Metalik Bağın Özellikleri:
- Elektrik İletkenliği:
👉 Elektrik akımı, yüklerin hareketiyle oluşur. Metallerdeki serbest elektron denizi, elektrik akımını çok kolay bir şekilde taşıyabilir. Bu yüzden elektrik kablolarında (genellikle bakır) ve elektronik cihazlarda metaller kullanılır. Bir lambanın yanması, bu serbest elektronların hareketinin bir sonucudur. - Isı İletkenliği:
👉 Serbest elektronlar sadece elektrik değil, ısı enerjisini de kolayca bir atomdan diğerine aktarabilir. Bu nedenle metal tencereler (alüminyum, çelik) yemek pişirirken ısıyı hızla yayar. Bir kaşığın sıcak çayda kısa sürede ısınması da bu yüzdendir. - Dövülebilirlik (Tel ve Levha Haline Gelebilme):
👉 Metallere çekiçle vurulduğunda veya çekildiğinde şekil değiştirebilirler (tel haline gelebilirler, levha haline gelebilirler). Bunun nedeni, metal iyonları tabakalarının, elektron denizi sayesinde birbirleri üzerinden kayabilmesidir. Bağ kopmadığı için metal kırılmaz, sadece şekil değiştirir. Örneğin, alüminyum folyo yapımı veya bakır tellerin bükülmesi bu özelliğin bir sonucudur. - Parlaklık (Metalik Parlaklık):
👉 Metallerin yüzeyleri ışığı yansıttığı için parlak görünürler. Bu parlaklık, serbest elektronların gelen ışığı absorbe edip hemen geri yansıtmasıyla oluşur. Altın takıların veya krom kaplamalı yüzeylerin göz alıcı parlaklığı bu özelliğe örnektir. - Yüksek Erime ve Kaynama Noktaları:
👉 Pozitif yüklü metal iyonları ile negatif yüklü elektron denizi arasındaki güçlü çekim kuvveti, metalik bağı oldukça sağlam yapar. Bu nedenle metalleri eritmek veya kaynatmak için yüksek enerji gerekir. Çelik kapılar veya demir köprüler gibi yapılar yüksek sıcaklıklara dayanıklıdır.
- Elektrik İletkenliği:
- ✅ Sonuç: Metallerin bu benzersiz özellikleri, tamamen "elektron denizi" modelinin sağladığı hareketli ve esnek bağ yapısından kaynaklanır ve onları günlük hayatımızda vazgeçilmez kılar.
Örnek 8:
Aşağıda verilen bileşiklerin iyonik mi yoksa kovalent mi olduğunu belirleyerek, bağ türlerini açıklayınız:
1. \(KF\) (Potasyum Florür)
2. \(CO\) (Karbon Monoksit)
3. \(Na_2S\) (Sodyum Sülfür)
4. \(SO_3\) (Kükürt Trioksit)
(Verilen atomların grup numaraları: \(K\): 1A, \(F\): 7A, \(C\): 4A, \(O\): 6A, \(Na\): 1A, \(S\): 6A)
1. \(KF\) (Potasyum Florür)
2. \(CO\) (Karbon Monoksit)
3. \(Na_2S\) (Sodyum Sülfür)
4. \(SO_3\) (Kükürt Trioksit)
(Verilen atomların grup numaraları: \(K\): 1A, \(F\): 7A, \(C\): 4A, \(O\): 6A, \(Na\): 1A, \(S\): 6A)
Çözüm:
Bileşiklerin iyonik mi yoksa kovalent mi olduğunu belirlemek için, bileşiği oluşturan atomların türlerine (metal mi, ametal mi) bakmamız gerekir.
- 💡 Genel Kural:
- Metal + Ametal \(\rightarrow\) İyonik Bağ
- Ametal + Ametal \(\rightarrow\) Kovalent Bağ
- 📌 Bileşikleri İnceleyelim:
- \(KF\) (Potasyum Florür):
- Potasyum (\(K\)) 1A grubunda bir metaldir.
- Flor (\(F\)) 7A grubunda bir ametaldir.
- ⭐ Sonuç: Metal ile ametal arasında oluştuğu için İyonik Bağlı bir bileşiktir. Potasyum elektron verir, Flor elektron alır ve iyonlar oluşur.
- \(CO\) (Karbon Monoksit):
- Karbon (\(C\)) 4A grubunda bir ametaldir.
- Oksijen (\(O\)) 6A grubunda bir ametaldir.
- ⭐ Sonuç: Ametal ile ametal arasında oluştuğu için Kovalent Bağlı bir bileşiktir. Elektronlar atomlar arasında paylaşılır.
- \(Na_2S\) (Sodyum Sülfür):
- Sodyum (\(Na\)) 1A grubunda bir metaldir.
- Kükürt (\(S\)) 6A grubunda bir ametaldir.
- ⭐ Sonuç: Metal ile ametal arasında oluştuğu için İyonik Bağlı bir bileşiktir. Sodyum elektron verir, Kükürt elektron alır ve iyonlar oluşur.
- \(SO_3\) (Kükürt Trioksit):
- Kükürt (\(S\)) 6A grubunda bir ametaldir.
- Oksijen (\(O\)) 6A grubunda bir ametaldir.
- ⭐ Sonuç: Ametal ile ametal arasında oluştuğu için Kovalent Bağlı bir bileşiktir. Elektronlar atomlar arasında paylaşılır.
- \(KF\) (Potasyum Florür):
- ✅ Özet: Atomların periyodik tablodaki konumları (metal mi, ametal mi oldukları) bağ türünü belirlemede anahtar rol oynar.
Daha Fazla Soru ve İçerik İçin QR Kodu Okutun
https://www.eokultv.com/atolye/9-sinif-kimya-bilesigin-lewis-nokta-yapisi-kovalent-formulleri-ve-adlandirilmasi-caprazlama-lewis-nokta-yapisinda-apolar-polar-belirleme-metalik-bagin-ozellikleri-molekulun-iyonik-veya-kovalent-oldugunu-belirleme/sorular