💡 9. Sınıf Kimya: 2. Dönem 1. Yazılı Genel Tekrar Çözümlü Örnekler

• Atom: Elementlerin tüm özelliklerini taşıyan en küçük yapı birimidir. Tek başına bulunur.
• Molekül: İki veya daha fazla atomun kovalent bağlarla birbirine bağlanmasıyla oluşan kimyasal türdür. Aynı veya farklı tür atomlardan oluşabilir.
• İyon: Bir atom veya atom grubunun elektron alıp vermesiyle oluşan yüklü taneciklerdir. Pozitif yüklülere katyon, negatif yüklülere anyon denir.

• K (Potasyum): Tek bir atomdan oluştuğu için Atomdur.
• \( \text{H}_2 \) (Hidrojen Gazı): İki hidrojen atomunun kovalent bağla birleşmesiyle oluştuğu için Moleküldür.
• \( \text{Cl}^- \) (Klor İyonu): Elektron aldığı için negatif yüklü bir taneciktir, bu yüzden İyondur.
• \( \text{O}_3 \) (Ozon Gazı): Üç oksijen atomunun kovalent bağla birleşmesiyle oluştuğu için Moleküldür.
• \( \text{Na}^+ \) (Sodyum İyonu): Elektron verdiği için pozitif yüklü bir taneciktir, bu yüzden İyondur.
• He (Helyum): Tek bir atomdan oluştuğu için Atomdur.
• \( \text{CO}_2 \) (Karbondioksit): Bir karbon ve iki oksijen atomunun kovalent bağla birleşmesiyle oluştuğu için Moleküldür.

• Adım 1: Elektron Dizilimlerini Yazma
  • Kalsiyum (\( \text{Ca} \), 20): \( 2e^-, 8e^-, 8e^-, 2e^- \) (Son katmanda 2 elektron var.)
  • Klor (\( \text{Cl} \), 17): \( 2e^-, 8e^-, 7e^- \) (Son katmanda 7 elektron var.)
• Adım 2: Kararlı Hale Gelme Eğilimlerini Belirleme
  • Kalsiyum kararlı hale gelmek için son katmanındaki 2 elektronu vermeye eğilimlidir. Bu durumda \( \text{Ca}^{2+} \) iyonunu oluşturur.
  • Klor kararlı hale gelmek için son katmanındaki 7 elektronu 8'e tamamlamak üzere 1 elektron almaya eğilimlidir. Bu durumda \( \text{Cl}^- \) iyonunu oluşturur.
• Adım 3: Bileşik Formülünü Yazma
  • Kalsiyum 2 elektron verirken, Klor 1 elektron alır. Elektron alışverişinin denkleşmesi için 1 Kalsiyum atomuna karşılık 2 Klor atomu gereklidir.
  • Bu durumda oluşan bileşiğin formülü \( \text{CaCl}_2 \) olur.
• Adım 4: Bağ Türünü Belirleme
  • Kalsiyum bir metal (elektron vermeye eğilimli), Klor ise bir ametaldir (elektron almaya eğilimli).
  • Metal ve ametal atomları arasında elektron alışverişi sonucu oluşan bağa İyonik Bağ denir.

• Apolar Kovalent Bağ: Elektronegatiflik farkı sıfır veya çok küçükse (genellikle 0.4'ten az) oluşur. Genellikle aynı tür ametal atomları arasında görülür.
• Polar Kovalent Bağ: Elektronegatiflik farkı varsa (genellikle 0.4 ile 1.7 arası) oluşur. Farklı tür ametal atomları arasında görülür ve kısmi yükler oluşur.

a) \( \text{O}_2 \) (Oksijen Molekülü):

• Oksijen atomları arasındaki bağdır.
• Elektronegatiflik farkı = Oksijenin elektronegatifliği - Oksijenin elektronegatifliği = \( 3.44 - 3.44 = 0 \).
• Elektronegatiflik farkı sıfır olduğu için \( \text{O}_2 \) molekülündeki atomlar arası bağ Apolar Kovalent Bağdır. ✅

b) \( \text{HBr} \) (Hidrojen Bromür Molekülü):

• Hidrojen ve Brom atomları arasındaki bağdır.
• Elektronegatiflik farkı = Bromun elektronegatifliği - Hidrojenin elektronegatifliği = \( 2.96 - 2.20 = 0.76 \).
• Elektronegatiflik farkı 0.76 olduğu için \( \text{HBr} \) molekülündeki atomlar arası bağ Polar Kovalent Bağdır. Brom daha elektronegatif olduğu için kısmi negatif (\( \delta^- \)), Hidrojen ise kısmi pozitif (\( \delta^+ \)) yükle yüklenir. ✅

• Polar Molekül: Bağlar polar ise ve molekülün geometrisi nedeniyle yük dağılımı simetrik değilse, molekül polar olur. Dipol momenti sıfırdan farklıdır.
• Apolar Molekül: Bağlar apolar ise veya bağlar polar olsa bile molekülün geometrisi nedeniyle yük dağılımı simetrikse, molekül apolar olur. Dipol momenti sıfırdır.

a) \( \text{H}_2\text{O} \) (Su):

• Oksijen ve Hidrojen atomları arasındaki bağlar polar kovalenttir (Oksijen daha elektronegatiftir).
• Su molekülünün geometrisi açısaldır (kırık doğru). Merkez atom olan oksijenin üzerinde ortaklanmamış elektron çiftleri bulunur.
• Bu ortaklanmamış elektron çiftleri ve açısal geometri nedeniyle molekülün yük dağılımı simetrik değildir. Kısmi negatif yük oksijen üzerinde, kısmi pozitif yükler hidrojenler üzerindedir ve bu yükler birbirini dengelemez.
• Sonuç olarak, \( \text{H}_2\text{O} \) polar bir moleküldür. ✅

b) \( \text{CCl}_4 \) (Karbon tetraklorür):

• Karbon ve Klor atomları arasındaki bağlar polar kovalenttir (Klor daha elektronegatiftir).
• Karbon tetraklorür molekülünün geometrisi düzgün dörtyüzlü (tetrahedral) yapıdadır. Merkez atom olan karbona dört adet özdeş klor atomu simetrik olarak bağlanmıştır.
• Bağlar polar olmasına rağmen, molekülün bu düzgün simetrik yapısı sayesinde kısmi yükler birbirini dengeler.
• Sonuç olarak, \( \text{CCl}_4 \) apolar bir moleküldür. ✅

• Fiziksel Değişim: Maddenin kimyasal yapısı değişmez, sadece dış görünüşü (hali, şekli, boyutu) değişir. Yeni madde oluşmaz. Genellikle zayıf etkileşimler kırılır veya oluşur.
• Kimyasal Değişim: Maddenin kimyasal yapısı değişir, yeni maddeler oluşur. Atomlar arası bağlar kopar ve yeni bağlar oluşur. Genellikle güçlü etkileşimler (kimyasal bağlar) kopar veya oluşur.

I. Buzdolabından çıkarılan tereyağının oda sıcaklığında yumuşaması:

• Tereyağı sadece hal değiştirmiştir (katıdan yarı sıvıya). Kimyasal yapısı değişmemiştir, hala tereyağıdır.
• Bu bir Fiziksel Değişimdir. ✅

II. Kireçli suyun üzerine sirke döküldüğünde gaz çıkışı olması:

• Kireç (kalsiyum karbonat) ile sirke (asetik asit) arasında bir tepkime gerçekleşmiş ve karbondioksit gazı gibi yeni bir madde oluşmuştur. Gaz çıkışı, yeni bir maddenin oluştuğunun önemli bir göstergesidir.
• Bu bir Kimyasal Değişimdir. ✅

III. Odun talaşının su içinde yüzmesi:

• Odun talaşı suya atıldığında sadece yoğunluk farkından dolayı yüzer. Odunun da suyun da kimyasal yapısı değişmez.
• Bu bir Fiziksel Değişimdir. ✅

IV. Demir metalinin açık havada zamanla paslanması:

• Demir metali, havadaki oksijen ve nem ile tepkimeye girerek demir oksit (pas) adı verilen yeni bir maddeye dönüşür. Pas, demirden tamamen farklı kimyasal özelliklere sahiptir.
• Bu bir Kimyasal Değişimdir. ✅

Bu bağlar, atomların kararlı hale gelmek (genellikle son yörüngelerindeki elektron sayısını 8'e tamamlama, yani oktet kuralı veya ilk yörüngedeki elektron sayısını 2'ye tamamlama, yani dublet kuralı) eğiliminden kaynaklanır.

• 1. İyonik Bağ:
  • Oluşum Şekli: Genellikle bir metal atomu (elektron vermeye eğilimli) ile bir ametal atomu (elektron almaya eğilimli) arasında elektron alışverişi sonucu oluşur. Metal atomu elektron vererek pozitif yüklü katyon, ametal atomu elektron alarak negatif yüklü anyon oluşturur. Zıt yüklü bu iyonlar arasındaki elektrostatik çekim kuvveti iyonik bağı oluşturur.
  • Örnek: \( \text{Na}^+ \) ve \( \text{Cl}^- \) iyonları arasındaki çekimle oluşan \( \text{NaCl} \) (Sodyum Klorür).
• 2. Kovalent Bağ:
  • Oluşum Şekli: Genellikle ametal atomları arasında elektronların ortaklaşa kullanılmasıyla oluşur. Her iki ametal atomu da elektron almaya eğilimli olduğu için, kararlı hale gelmek için elektronlarını birbirleriyle paylaşırlar.
  • Örnek: İki hidrojen atomunun elektronlarını ortaklaşa kullanarak \( \text{H}_2 \) molekülünü oluşturması veya karbon ve oksijen atomlarının elektronlarını ortaklaşa kullanarak \( \text{CO}_2 \) molekülünü oluşturması.
• 3. Metalik Bağ:
  • Oluşum Şekli: Metal atomları arasında oluşur. Metal atomlarının değerlik elektronları, atom çekirdekleri tarafından zayıf çekildiği için metal atomları arasında serbestçe hareket edebilirler. Bu serbest elektronlar, pozitif yüklü metal iyonlarını (atom çekirdekleri ve iç katman elektronları) bir arada tutan bir "elektron denizi" oluşturur. Metalik bağ, metal iyonları ile bu serbest elektron denizi arasındaki elektrostatik çekim kuvvetidir.
  • Örnek: Bakır teli oluşturan bakır atomları arasındaki bağ.

• Suyun ısıtılması ve moleküller arası etkileşimler:
  • Su molekülleri (\( \text{H}_2\text{O} \)) birbirleri arasında hidrojen bağları ve dipol-dipol etkileşimleri gibi zayıf etkileşimlerle bağlıdır. Bu zayıf etkileşimler, suyun sıvı halde kalmasını sağlar.
  • Suyu ısıttığımızda, moleküllere enerji aktarılır. Bu enerji, su moleküllerinin kinetik enerjisini artırır, yani daha hızlı hareket etmelerini sağlar.
  • Sıcaklık arttıkça, moleküllerin kinetik enerjisi, moleküller arası çekim kuvvetlerini (hidrojen bağları ve dipol-dipol etkileşimleri) aşmaya başlar.
• Buharlaşma anında:
  • Kaynama noktasına ulaşıldığında, su molekülleri yeterli enerjiye sahip olur ve birbirlerinden ayrılarak gaz (buhar) fazına geçerler.
  • Bu geçiş sırasında, su moleküllerinin içindeki atomlar arası kovalent bağlar (O-H bağları) kopmaz. Sadece moleküller arasındaki zayıf etkileşimler (hidrojen bağları ve dipol-dipol etkileşimleri) zayıflar veya tamamen kopar.
• Değişimin türü:
  • Su molekülleri buharlaştığında dahi hala \( \text{H}_2\text{O} \) molekülüdür. Kimyasal yapısı değişmez, sadece fiziksel hali (sıvıdan gaza) değişir.
  • Bu nedenle, suyun kaynaması ve buharlaşması bir Fiziksel Değişimdir. ✅
  • Eğer su molekülleri içindeki O-H kovalent bağları kopsaydı ve hidrojen ile oksijen atomlarına ayrılsaydı, o zaman kimyasal bir değişim olurdu. Ancak bu, çok daha yüksek enerjiler gerektiren bir durumdur.

• 1. Sodyum Klorür (\( \text{NaCl} \)):
  • Sodyum (metal) ve Klor (ametal) arasında iyonik bağ bulunur.
  • İyonik bağlar, zıt yüklü iyonlar arasındaki güçlü elektrostatik çekim kuvvetleridir ve çok güçlü etkileşimlerdir.
  • Bu güçlü iyonik bağları koparmak için çok fazla enerji gerektiğinden, \( \text{NaCl} \)'nin erime noktası oldukça yüksektir (\( 801^\circ\text{C} \)). ✅
• 2. Su (\( \text{H}_2\text{O} \)):
  • Su molekülleri arasında hidrojen bağları ve dipol-dipol etkileşimleri gibi zayıf etkileşimler bulunur. Su molekülü içindeki O-H bağları kovalent olsa da, erime/kaynama sırasında bu kovalent bağlar kopmaz, sadece moleküller arası zayıf etkileşimler zayıflar.
  • Bu zayıf etkileşimler, iyonik ve metalik bağlara göre çok daha az enerji gerektirir.
  • Bu nedenle, \( \text{H}_2\text{O} \)'nun erime noktası diğerlerine göre çok düşüktür (\( 0^\circ\text{C} \)). ✅
• 3. Demir (\( \text{Fe} \)):
  • Demir atomları arasında metalik bağ bulunur.
  • Metalik bağlar da iyonik bağlar gibi güçlü etkileşimlerdir. Metal iyonları ile serbest elektron denizi arasındaki güçlü çekim, metalin katı halde sıkıca bir arada kalmasını sağlar.
  • Metalik bağları koparmak için çok yüksek enerji gerektiğinden, \( \text{Fe} \)'nin erime noktası da çok yüksektir (\( 1538^\circ\text{C} \)). ✅

Genel Sonuç: Maddelerin erime noktaları, tanecikleri bir arada tutan kimyasal bağların (güçlü etkileşimler) veya moleküller arası kuvvetlerin (zayıf etkileşimler) gücüyle doğrudan ilişkilidir. Güçlü bağlar yüksek erime noktasına, zayıf etkileşimler ise düşük erime noktasına neden olur.

• a) Kovalent bağ, metal ve ametal atomları arasında elektron alışverişiyle oluşur.
  • Durum: Yanlış (\( \text{Y} \))
  • Doğrusu: Kovalent bağ, genellikle ametal atomları arasında elektronların ortaklaşa kullanılmasıyla oluşur. Metal ve ametal atomları arasında elektron alışverişiyle oluşan bağ iyonik bağdır. ✅
• b) Hidrojen bağı, zayıf etkileşimlerin en güçlüsüdür.
  • Durum: Doğru (\( \text{D} \))
  • Açıklama: Hidrojen bağları, dipol-dipol ve London kuvvetlerine göre genellikle daha güçlü zayıf etkileşimlerdir. Su, amonyak, hidrojen florür gibi moleküllerde görülür. ✅
• c) London kuvvetleri, apolar moleküller arasında görülen anlık dipollerin neden olduğu çekim kuvvetleridir.
  • Durum: Doğru (\( \text{D} \))
  • Açıklama: London (indüklenmiş dipol-indüklenmiş dipol) kuvvetleri, tüm moleküllerde bulunmakla birlikte, özellikle apolar moleküllerin ve soygaz atomlarının birbirini çekmesini sağlayan temel kuvvettir. Elektronların anlık olarak bir bölgede yoğunlaşmasıyla oluşan geçici dipoller sayesinde meydana gelir. ✅
• d) Metalik bağ, sadece aynı tür metal atomları arasında oluşur.
  • Durum: Yanlış (\( \text{Y} \))
  • Doğrusu: Metalik bağ, aynı tür metal atomları arasında oluşabildiği gibi (örneğin saf demir), farklı tür metal atomları arasında da oluşabilir ve alaşımları meydana getirir (örneğin bronz, pirinç gibi). ✅