🎓 9. Sınıf
📚 9. Sınıf Fizik
💡 9. Sınıf Fizik: Temel ve türetilmiş büyüklükler Çözümlü Örnekler
9. Sınıf Fizik: Temel ve türetilmiş büyüklükler Çözümlü Örnekler
Örnek 1:
Fizikte temel büyüklükler, evrensel kabul görmüş standartlardır. Aşağıdakilerden hangisi temel büyüklük değildir?
A) Kütle
B) Uzunluk
C) Hız
D) Sıcaklık
E) Akım Şiddeti
A) Kütle
B) Uzunluk
C) Hız
D) Sıcaklık
E) Akım Şiddeti
Çözüm:
- Temel büyüklükler, başka büyüklükler cinsinden ifade edilemeyen, doğrudan ölçülebilen büyüklüklerdir.
- Uluslararası Birim Sistemi'ne (SI) göre 7 temel büyüklük vardır: Kütle, Uzunluk, Zaman, Sıcaklık, Akım Şiddeti, Madde Miktarı ve Işık Şiddeti.
- Seçeneklere baktığımızda:
- A) Kütle bir temel büyüklüktür.
- B) Uzunluk bir temel büyüklüktür.
- C) Hız, uzunluk ve zaman cinsinden ifade edilir (uzunluk/zaman). Bu nedenle türetilmiş bir büyüklüktür.
- D) Sıcaklık bir temel büyüklüktür.
- E) Akım Şiddeti bir temel büyüklüktür.
- Bu nedenle doğru cevap C seçeneğidir.
Örnek 2:
Bir öğrenci, bir nesnenin uzunluğunu ölçmek için cetvel kullanıyor. Bu ölçümde kullanılan büyüklük temel büyüklük mü yoksa türetilmiş büyüklük mü? 📏
Çözüm:
- Ölçülen büyüklük uzunluktur.
- Fizikte uzunluk, SI (Uluslararası Birim Sistemi) tarafından kabul edilmiş 7 temel büyüklükten biridir.
- Temel büyüklükler, başka büyüklükler cinsinden tanımlanamazlar ve doğrudan ölçülürler.
- Dolayısıyla, uzunluk ölçümü bir temel büyüklük ölçümüdür.
Örnek 3:
Bir aracın sürati, 10 saniyede 100 metre yol alarak hesaplanıyor. Sürat, temel bir büyüklük müdür, yoksa türetilmiş bir büyüklük mü? Nedenini açıklayınız. 🚗
Çözüm:
- Sürat, alınan yolun geçen zamana bölünmesiyle bulunur.
- Matematiksel olarak sürat şöyle ifade edilebilir: Sürat = \frac{Yol}{Zaman}
- Burada Yol (uzunluk) ve Zaman temel büyüklüklerdir.
- Ancak sürat, bu iki temel büyüklüğün birbiriyle ilişkilendirilmesiyle elde edilir.
- Bu nedenle sürat, türetilmiş bir büyüklüktür.
- Hesaplanan sürat ise \frac{100 m}{10 s} = 10 m/s olur.
Örnek 4:
Aşağıdaki büyüklüklerden hangisi hem temel hem de türetilmiş büyüklüklerin birimlerinin bir arada kullanıldığı bir birime sahiptir?
A) Uzunluk
B) Kütle
C) Hız
D) Zaman
E) Sıcaklık
A) Uzunluk
B) Kütle
C) Hız
D) Zaman
E) Sıcaklık
Çözüm:
- Temel büyüklüklerin birimleri tek başına kullanılır (örn: metre, kilogram, saniye).
- Türetilmiş büyüklüklerin birimleri ise birden fazla temel büyüklüğün birimlerinin bileşimiyle oluşur.
- Seçenekleri inceleyelim:
- A) Uzunluk: metre (m) - Temel
- B) Kütle: kilogram (kg) - Temel
- C) Hız: metre/saniye (m/s) - Uzunluk (temel) ve zamanın (temel) birleşimiyle oluşur. Bu nedenle türetilmiş bir birimdir.
- D) Zaman: saniye (s) - Temel
- E) Sıcaklık: Kelvin (K) - Temel
- Bu durumda, hızın birimi hem uzunluğun (temel) hem de zamanın (temel) birimlerini içerdiği için doğru cevaptır.
Örnek 5:
Bir markette alışveriş yaparken aldığınız ürünlerin kütlesi kilogram ile ölçülüyor. Bu ölçümde kullanılan kütle, temel bir büyüklük müdür, yoksa türetilmiş bir büyüklük mü? 🍎
Çözüm:
- Fizikte kütle, maddenin miktarına karşılık gelen bir özelliktir.
- Kütle, SI (Uluslararası Birim Sistemi) tarafından tanımlanan 7 temel büyüklükten biridir.
- Temel büyüklükler, başka büyüklükler cinsinden ifade edilemezler ve doğrudan ölçülürler.
- Bu nedenle markette ölçülen kütle, temel bir büyüklüktür.
Örnek 6:
Bir bisikletli, düz bir yolda sabit süratle ilerlemektedir. Bisikletlinin bir saatte aldığı yol 20 kilometre olarak ölçülmüştür. Bu problemde verilen sürat büyüklüğü için aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
I. Sürat, temel bir büyüklüktür.
II. Süratin birimi, uzunluk ve zaman birimlerinin birleşimiyle oluşur.
III. Sürat, doğrudan ölçülebilen bir büyüklüktür.
I. Sürat, temel bir büyüklüktür.
II. Süratin birimi, uzunluk ve zaman birimlerinin birleşimiyle oluşur.
III. Sürat, doğrudan ölçülebilen bir büyüklüktür.
Çözüm:
- Problemi analiz edelim:
- Verilenler: 1 saatte alınan yol 20 km. Bu, süratin hesaplanmasında kullanılacak verilerdir.
- Sorulan: Sürat büyüklüğü hakkında doğru ifadeler.
- İfadeleri inceleyelim:
- I. Sürat, temel bir büyüklüktür.
Sürat, alınan yolun (uzunluk) geçen zamana bölünmesiyle bulunur. Uzunluk ve zaman temel büyüklüklerdir. Sürat, bu ikisinin birleşimiyle elde edildiği için türetilmiş bir büyüklüktür. Bu ifade yanlıştır. ❌ - II. Süratin birimi, uzunluk ve zaman birimlerinin birleşimiyle oluşur.
Süratin birimi genellikle metre/saniye (m/s) veya kilometre/saat (km/saat) gibi ifadelerle gösterilir. Bu birimler, uzunluk (metre, kilometre) ve zaman (saniye, saat) birimlerinin oranlanmasıyla elde edilir. Bu ifade doğrudur. ✅ - III. Sürat, doğrudan ölçülebilen bir büyüklüktür.
Sürat, doğrudan bir aletle ölçülmez. Bunun yerine, belirli bir sürede alınan yol ölçülerek hesaplanır. Yani sürat, dolaylı olarak bulunur. Bu ifade yanlıştır. ❌ - Bu durumda, sadece II numaralı ifade doğrudur.
Örnek 7:
Aşağıdaki SI (Uluslararası Birim Sistemi) temel büyüklüklerinden hangisi zaman birimi ile doğrudan ilişkilidir?
A) Sıcaklık
B) Madde Miktarı
C) Zaman
D) Uzunluk
E) Akım Şiddeti
A) Sıcaklık
B) Madde Miktarı
C) Zaman
D) Uzunluk
E) Akım Şiddeti
Çözüm:
- Soruda, SI temel büyüklüklerinden hangisinin zaman birimi ile doğrudan ilişkili olduğu soruluyor.
- SI sisteminde 7 temel büyüklük vardır: Kütle, Uzunluk, Zaman, Sıcaklık, Akım Şiddeti, Madde Miktarı, Işık Şiddeti.
- Bu büyüklüklerden zaman, zaten kendisi bir temel büyüklüktür ve birimi "saniye"dir.
- Diğer temel büyüklükler (Sıcaklık, Madde Miktarı, Uzunluk, Akım Şiddeti) zaman ile doğrudan bir ilişkiye sahip değillerdir, ancak türetilmiş büyüklüklerin hesaplanmasında zaman ile birlikte kullanılabilirler.
- Ancak sorunun doğrudan "zaman birimi ile ilişkilidir" ifadesi, zamanın kendisini işaret eder.
Örnek 8:
Bir kumaş mağazasında, bir pantolonun boyu 1.2 metre olarak ölçülüyor. Bu ölçümde kullanılan uzunluk büyüklüğü ve bu büyüklüğün SI'daki birimi hakkında ne söylenebilir? 📏
Çözüm:
- Ölçülen büyüklük uzunluktur.
- Fizikte uzunluk, SI (Uluslararası Birim Sistemi) tarafından tanımlanan 7 temel büyüklükten biridir.
- Temel büyüklükler, başka büyüklükler cinsinden tanımlanamazlar ve doğrudan ölçülürler.
- Uzunluğun SI'daki birimi metredir (kısaltması 'm').
- Dolayısıyla, kumaşın boyunun 1.2 metre olarak ölçülmesi, bir temel büyüklük olan uzunluğun, SI birimi olan metre ile ölçülmesidir.
Örnek 9:
Elektrik faturasında akım şiddeti (Amper) ve zaman (saat) bilgileri kullanılarak tüketilen enerjinin miktarı hesaplanıyor. Bu durumda akım şiddeti ve zaman büyüklükleri temel midir, türetilmiş midir? ⚡
Çözüm:
- Elektrik faturasındaki hesaplamayı inceleyelim:
- Akım Şiddeti: Fizikte akım şiddeti, SI (Uluslararası Birim Sistemi) tarafından belirlenmiş 7 temel büyüklükten biridir. Birimi Amper (A)'dir.
- Zaman: Fizikte zaman da SI tarafından belirlenmiş 7 temel büyüklükten biridir. Birimi saniye (s) veya günlük hayatta saat (h) gibi farklı birimlerle de ifade edilebilir.
- Enerji: Soruda bahsedilen enerji ise, akım şiddeti, gerilim ve zaman gibi büyüklüklerin bir araya gelmesiyle hesaplanır. Dolayısıyla enerji, türetilmiş bir büyüklüktür.
- Bu durumda, hem akım şiddeti hem de zaman temel büyüklüklerdir.
Daha Fazla Soru ve İçerik İçin QR Kodu Okutun
https://www.eokultv.com/atolye/9-sinif-fizik-temel-ve-turetilmis-buyuklukler/sorular