Türk edebiyatının dönemleri Ders Notu

Türk edebiyatı, Türk milletinin tarih boyunca geçirdiği siyasi, sosyal ve kültürel değişimlere paralel olarak gelişim göstermiştir. Edebiyatımızın dönemlere ayrılmasında dînî hayat, kültürel değişim, coğrafi değişim ve dil anlayışı temel ölçütler olarak kabul edilir. 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı müfredatına göre Türk edebiyatı ana hatlarıyla üç büyük döneme ayrılır.

📚 Türk Edebiyatının Ana Dönemleri

Türk edebiyatının tarihî gelişim çizgisi şematik olarak şu şekildedir:

• 1. İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı (Başlangıçtan 11. yüzyıla kadar)
• 2. İslamiyet Etkisindeki Türk Edebiyatı (11. yüzyıl - 19. yüzyıl)
• 3. Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı (19. yüzyıldan günümüze)

1. İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı 🏹

Türklerin henüz İslamiyet’i kabul etmediği dönemi kapsar. Sözlü ve yazılı olmak üzere ikiye ayrılır.

a) Sözlü Edebiyat Dönemi

Metinlerin henüz yazıya geçirilmediği, şaman, baksı, kam veya ozan adı verilen din adamı/şairler tarafından "kopuz" eşliğinde söylendiği dönemdir.

• Koşuk: Aşk, doğa ve yiğitlik konularını işleyen şiirlerdir.
• Sagu: Ölen kişilerin ardından duyulan üzüntüyü anlatır (Yuğ törenlerinde söylenir).
• Sav: Dönemin atasözleridir.
• Destan: Milletlerin hayatında derin izler bırakan olayları anlatan uzun manzum hikâyelerdir.

b) Yazılı Edebiyat Dönemi

Türklerin yazıyı kullandığı ilk belge ve ürünlerin verildiği dönemdir.

• Göktürk (Orhun) Yazıtları: Türk edebiyatının ve tarihinin ilk yazılı belgeleridir (8. yüzyıl). Vezir Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir.
• Uygur Metinleri: Maniheizm ve Budizm dinlerinin etkisiyle yazılan metinlerdir (Altun Yaruk, Sekiz Yükmek vb.).

2. İslamiyet Etkisindeki Türk Edebiyatı 🌙

Türklerin 10. yüzyıldan itibaren İslamiyet'i kabul etmesiyle edebiyatta da büyük bir zihniyet değişimi yaşanmıştır.

a) Geçiş Dönemi (11-12. Yüzyıl)

İslam öncesi kültür ile İslami kültürün bir arada bulunduğu ilk eserlerin verildiği dönemdir.

• Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib): İlk İslami eser, siyasetname örneğidir.
• Divanü Lugati't-Türk (Kaşgarlı Mahmut): İlk Türk dili sözlüğüdür.
• Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki): Dinî-ahlaki bir öğüt kitabıdır.
• Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevi): Tasavvufi şiirlerin yer aldığı eserdir.

b) Divan Edebiyatı (Klasik Edebiyat)

Arap ve Fars edebiyatı etkisiyle gelişen, daha çok saray ve çevresinde hitap eden yüksek zümre edebiyatıdır.

• Aruz ölçüsü kullanılmıştır.
• Ağır, sanatlı ve süslü bir dil tercih edilmiştir.
• Gazel, kaside, mesnevi gibi nazım şekilleri kullanılmıştır.

c) Halk Edebiyatı

İslamiyet öncesi sözlük kültürün devamı niteliğinde olan, halkın anlayabileceği sade bir dille oluşturulan edebiyattır.

• Anonim Halk Edebiyatı: Söyleyeni belli olmayan ürünlerdir (Mani, türkü, nenni).
• Âşık Tarzı Halk Edebiyatı: Ozan ve âşıkların saz eşliğinde söylediği şiirlerdir (Koşma, semai).
• Tekke-Tasavvuf Edebiyatı: Dinî ve tasavvufi konuları işleyen edebiyattır (İlahi, nefes).

3. Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı 🏛️

1839 Tanzimat Fermanı'nın ilanıyla birlikte yönünü Batı'da gelişen edebiyata çeviren dönemdir.

• Tanzimat Edebiyatı (1859-1896): Gazetenin çıkmasıyla başlar. Roman, hikâye, tiyatro, makale gibi Batılı türler ilk kez bu dönemde edebiyatımıza girer.
• Servetifünun Edebiyatı (1896-1901): "Edebiyat-ı Cedide" olarak da bilinir. Ağır bir dil ve bireysel konular işlenmiştir.
• Fecriati Topluluğu (1909-1912): "Sanat şahsi ve muhteremdir" anlayışıyla hareket etmişlerdir.
• Millî Edebiyat Dönemi (1911-1923): "Yeni Lisan" hareketiyle sade Türkçe savunulmuş, memleket edebiyatı anlayışı benimsenmiştir.
• Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı (1923...): Farklı edebi anlayışların ve zengin türlerin yetiştiği günümüze kadar uzanan dönemdir.

🔑 Sınav Notu: Türk edebiyatının dönemlere ayrılmasındaki temel etkenler: Din değişimi, Coğrafya değişimi ve Dil anlayışı (kültürel değişim) başlıklarıdır.

📝 Örnek Soru ve Çözümü

Soru:
Aşağıdaki eserlerden hangisi Türk edebiyatının "Geçiş Dönemi" ürünlerinden biri değildir?
A) Kutadgu Bilig
B) Göktürk Yazıtları
C) Divanü Lugati't-Türk
D) Atabetü'l-Hakayık
E) Divan-ı Hikmet

Çözüm:
Göktürk (Orhun) Yazıtları 8. yüzyılda yazılmış olup İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı (Yazılı Dönem) ürünüdür. Kutadgu Bilig, Divanü Lugati't-Türk, Atabetü'l-Hakayık ve Divan-ı Hikmet ise 11 ve 12. yüzyılda kaleme alınmış Geçiş Dönemi eserleridir. Bu nedenle doğru cevap B seçeneğidir.