💡 9. Sınıf Edebiyat: Söz Sanatları Test Çözümlü Örnekler

Bu soruda teşbih sanatını bulmamız isteniyor. Teşbih, iki farklı şey arasında ortak bir özellikten yola çıkarak yapılan benzetmedir. 💡

• a) "Rüzgar, saçlarını okşuyordu sanki." cümlesinde rüzgarın okşama eylemi insana ait bir özellik olup kişileştirme (teşhis) vardır.
• b) "Aslan gibi güçlü bir askerdi." cümlesinde asker, "güçlü" olma özelliği bakımından "aslan"a benzetilmiştir. Burada benzetme (teşbih) sanatı açıkça kullanılmıştır. "Gibi" edatı benzetme ilgisini kurar.
• c) "Güneş, bugün bize gülümsüyordu." cümlesinde güneşin gülümsemesi insana ait bir özelliktir, yani kişileştirme (teşhis) vardır.
• d) "Evin çatısı, bir anda çatırdadı." cümlesinde herhangi bir söz sanatı bulunmamaktadır.
• e) "O, bütün mahalleyi sırtında taşıyor." cümlesinde kişinin çok yorulduğu veya büyük bir sorumluluk aldığı abartılarak anlatılmıştır, yani mübalağa vardır.

Doğru cevap b seçeneğidir. ✅

Bu cümlede ayın "ince bir yay"a benzetilmesi durumunu inceleyelim. 📌

• Cümlede "ay" benzeyen, "ince bir yay" benzetilen konumundadır.
• Ancak benzetme edatı ("gibi", "sanki" gibi) ve benzetme yönü (hangi özellik bakımından benzetildiği) açıkça belirtilmemiştir. Sadece benzetilen (yay) ve benzeyen (ay) verilmiştir.
• Bu durumda, benzetme unsurlarından bazıları eksik olduğu için burada istiare (eğretileme) sanatı vardır. Özellikle sadece benzeyenin veya benzetilenin olduğu istiare türlerine dikkat etmeliyiz. Burada, ayın bir yay gibi olduğu ima edilerek "açık istiare"ye yakın bir kullanım sergilenmiştir. Ancak 9. sınıf düzeyinde istiare olarak kabul etmek yeterlidir.

Doğru cevap c seçeneğidir. ✅

Cümleyi dikkatlice inceleyelim: "Bütün sınıf, öğretmenin sözünü dinlemek için kulak kesilmişti." 👂

• "Kulak kesilmek" deyimi, bir şeyi çok dikkatli dinlemek anlamına gelir. Burada "kulak" sözcüğü, "dikkatli dinleme" eylemini temsil etmektedir.
• Yani, bir bütünün (insanın veya sınıfın) bir parçası (kulak), o bütünün yaptığı eylemi (dinleme) temsil etmek için kullanılmıştır.
• Bu durum, bir varlığın veya kavramın adını söylemek yerine, onunla ilgili başka bir kavramı kullanarak anlatma sanatı olan mecaz-ı mürsel (ad aktarması) örneğidir.

Doğru cevap d seçeneğidir. ✅

Kişileştirme (teşhis), insan dışındaki canlı veya cansız varlıklara insana ait özellikler verme sanatıdır. 👤

• a) "Deniz, bütün hırçınlığıyla sahile vuruyordu." cümlesinde denizin "hırçın" olması insana ait bir özelliktir. Bu bir kişileştirmedir.
• b) "Yollar, uzayıp giden birer yılan gibiydi." cümlesinde yollar yılana benzetilmiştir, bu teşbih sanatıdır.
• c) "Toprak, yağmura hasretle bekliyordu." cümlesinde toprağın "hasretle beklemesi" insana ait bir duygudur ve toprağa yüklenmiştir. Bu da bir kişileştirmedir.
• d) "Rüzgar, ince bir ıslık çalıyordu ağaçlarda." cümlesinde rüzgarın "ıslık çalması" insana ait bir eylemdir ve rüzgara verilmiştir. Bu da bir kişileştirmedir.
• e) "Bütün şehir, bu habere kilitlenmişti." cümlesinde şehrin "kilitlenmesi" mecaz-ı mürsel (şehir halkının kilitlenmesi) veya mübalağa olarak yorumlanabilir.

Görüldüğü üzere a, c ve d seçeneklerinde kişileştirme sanatı bulunmaktadır. Soru "hangisinde vardır" şeklinde olduğu için tek bir doğru cevap bekleriz. Ancak bu tür sorularda genellikle en belirgin veya tek olanı işaretlenir. Eğer birden fazla seçenek doğruysa, sorunun bağlamı veya şıklardaki diğer sanatlar dikkate alınır. Burada birden fazla kişileştirme örneği var. Soruyu düzeltelim ve sadece bir seçenekte kişileştirme olacak şekilde tekrar değerlendirelim.

Diyelim ki soru şu şekildeydi: "Aşağıdaki dizelerin hangisinde yalnızca kişileştirme (teşhis) sanatı vardır?" ve şıklar farklıydı. Mevcut şıklardan en belirgin örneklerden biri 'Rüzgarın ıslık çalması'dır. Şıkları tekrar düzenleyerek tek bir doğru cevap sağlayalım:
a) Yollar, uzayıp giden birer yılan gibiydi. (Teşbih)
b) Toprak, yağmura hasretle bekliyordu. (Teşhis)
c) Bütün şehir, bu habere kilitlenmişti. (Mecaz-ı Mürsel)
d) Binlerce asker, sel gibi akıyordu. (Teşbih)
e) Kalemimden ateşler fışkırıyordu. (Mübalağa)

Bu durumda b seçeneği doğru cevaptır. ✅ (Yukarıdaki ilk şık listesindeki a, c, d de teşhis içeriyordu, bu tip bir durum testlerde nadiren görülür, genellikle tek doğru cevap olur.)

Mübalağa (abartma), bir olayı veya durumu olduğundan çok daha büyük ya da çok daha küçük gösterme sanatıdır. 📈

• a) "Gözleri deniz mavisiydi." cümlesinde teşbih (benzetme) sanatı vardır.
• b) "Bir ah çeksem dağlar yıkılır." cümlesinde bir kişinin ah çekmesiyle dağların yıkılacak kadar büyük bir etki yaratması, gerçekte mümkün olmayan bir durumun aşırıya kaçılarak anlatılmasıdır. Bu, mübalağa (abartma) sanatıdır.
• c) "Güneş batarken ufuk kızardı." cümlesinde doğal bir durum anlatılmıştır, söz sanatı yoktur.
• d) "Kuşlar, sabahın ilk ışıklarıyla ötmeye başladı." cümlesinde herhangi bir söz sanatı yoktur.
• e) "Çocuk, annesine sıkıca sarıldı." cümlesinde herhangi bir söz sanatı yoktur.

Doğru cevap b seçeneğidir. ✅

Öğretmenin verdiği örnek cümleyi analiz edelim: "Gökyüzü ağlıyordu bu sabah, sanki tüm dünyanın kederini yüklenmişti." 🌍

• "Gökyüzü ağlıyordu": Ağlamak, insana ait bir özelliktir. Gökyüzüne bu özelliği yüklemek kişileştirme (teşhis) sanatıdır. Bu aynı zamanda kapalı istiare olarak da yorumlanabilir (yağmur gözyaşına benzetilmiş, gözyaşı söylenmemiş). Ancak 9. sınıf düzeyinde teşhis daha uygun bir tanımdır.
• "sanki tüm dünyanın kederini yüklenmişti": Gökyüzünün tüm dünyanın kederini yüklenmesi, gerçekte mümkün olmayan, aşırı bir durumun ifadesidir. Bu ifade, mübalağa (abartma) sanatına örnektir.

Bu durumda, cümlede hem kişileştirme hem de mübalağa sanatları bir arada kullanılmıştır. 🤝 Doğru cevap b seçeneğidir. ✅

Günlük hayattaki bu durumu inceleyelim. 🗣️

• "Yardımsever melek" ifadesi, normalde olumlu bir anlama gelir. Ancak siz bu ifadeyi, arkadaşınızın yardımsever olmadığını, hatta umursamaz davrandığını belirtmek için kullanıyorsunuz.
• Bu, bir sözü gerçek anlamının tam tersini kastederek kullanma sanatıdır. Yani, dışarıdan bakıldığında övgü gibi görünen bir sözle aslında eleştiri veya alay ifade etmektir.
• Bu söz sanatı kinaye olarak adlandırılır. Kinaye, genellikle alay, sitem veya eleştiri amacıyla kullanılır.

Doğru cevap c seçeneğidir. ✅

Bu dizeleri ve Fuzuli'nin edebi kişiliğini göz önünde bulunduralım. 📜

• Fuzuli, büyük bir divan şairidir ve "Fuzuli" kelimesi, Arapçada "gereksiz, fazlalık" gibi anlamlara da gelir.
• Şair burada hem kendi mahlasını (Fuzuli) kullanmakta hem de bu kelimenin "gereksiz, boş" anlamını kastederek bir "gönül işi"nin "boş" veya "gereksiz" olup olmadığını sorgulamaktadır.
• Yani, bir kelimenin hem gerçek (şairin adı) hem de mecazlı/ikinci (gereksiz, boş) anlamını kastederek kullanma sanatına tevriye denir. Tevriye, bir kelimenin iki anlamından uzak olanı kastederek bir incelik yaratma sanatıdır.

Doğru cevap c seçeneğidir. ✅