Noktalama İşaretleri Ders Notu

Duygu ve düşüncelerin daha açık ifade edilmesi, cümlenin yapısı ve duraklama noktalarının belirlenmesi amacıyla kullanılan noktalama işaretleri, yazılı anlatımın vazgeçilmez unsurlarıdır. Türkçede kullanılan başlıca noktalama işaretleri ve kullanım alanları şunlardır:

1. Nokta (.) 📌

• Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur.
• Örnek: Yarın Ankara'ya gideceğim.
• Örnek: Hava bugün çok güzeldi.
• Bazı kısaltmaların sonuna konur.
• Örnek: Dr. (doktor), Av. (avukat), Mah. (mahalle)
• Örnek: Alb. (albay), Cad. (cadde)
• Sayıların sıralanmasında kullanılır.
• Örnek: 1. (birinci), 2. (ikinci), 15. (on beşinci)
• Tarihlerde gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için kullanılır.
• Örnek: 29.10.1923, 10.11.1938
• Saat ve dakika gösteren sayıları birbirinden ayırmak için kullanılır.
• Örnek: Tren 09.15'te kalktı.
• Örnek: Dersimiz 13.00'te başlayacak.
• Dört ve dörtten çok rakamlı sayılarda binlik grupları ayırmak için kullanılır.
• Örnek: 1.250, 15.670.300

2. Virgül (,) 📝

• Eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına konur.
• Örnek: Pazardan elma, armut, çilek aldık.
• Örnek: Sakin, huzurlu, dinlendirici bir tatil geçirdi.
• Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur.
• Örnek: Kapıyı açtı, içeri girdi, yerine oturdu.
• Örnek: Güneş doğdu, kuşlar ötmeye başladı.
• Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtmek için konur.
• Örnek: Yaşlı adam, bahçedeki çiçekleri tek tek suladı.
• Cümle içinde ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak için kullanılır.
• Örnek: O gün, hatırlıyorum da, çok soğuktu.
• Örnek: İzmir'e, doğduğum şehre, gitmek istiyorum.
• Tırnak içinde olmayan alıntı cümlelerden sonra konur.
• Örnek: Yarın geleceğim, dedi.
• Örnek: Bu işi bitirmeliyiz, diye düşündü.
• Kabul, ret veya teşvik bildiren kelimelerden sonra konur.
• Örnek: Evet, size katılıyorum.
• Örnek: Hayır, bu mümkün değil.
• Örnek: Pekâlâ, başlayalım.
• Hitaplardan sonra konur.
• Örnek: Sevgili Arkadaşım,
• Örnek: Değerli Misafirler,

3. Noktalı Virgül (;) 🧐

• Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için konur.
• Örnek: Erkek çocuklarına Ali, Can, Emre; kız çocuklarına Ayşe, Elif, Zeynep adları verilir.
• Örnek: Türkiye; Ankara, İstanbul, İzmir; Almanya; Berlin, Münih, Hamburg.
• Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için konur.
• Örnek: At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.
• Örnek: Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak, kahkahalar atmak istiyorum.

4. İki Nokta (:) 🗣️

• Kendisiyle ilgili örnek verilecek cümlenin sonuna konur.
• Örnek: Milli Edebiyat Dönemi yazarlarından bazıları şunlardır: Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul.
• Kendisiyle ilgili açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur.
• Örnek: Kendimi tanıtmama izin verin: Ben bu okulun yeni müdürüyüm.
• Karşılıklı konuşmalarda konuşan kişiyi belirten sözlerden sonra konur.
• Örnek: Bilge Kağan: Türklerim, işitin!

5. Üç Nokta (...) 💭

• Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur.
• Örnek: Ne kadar da güzel bir hava...
• Örnek: Birden karşımıza kocaman bir köpek çıktı...
• Kaba sayıldığı için veya başka bir nedenden dolayı söylenmek istenmeyen kelime veya bölümlerin yerine konur.
• Örnek: Arabacı B...’ye yaklaştığını söylüyordu.
• Alıntılarda başta, ortada veya sonda atlanan yerleri belirtmek için konur.
• Örnek: "...derken şehrin ışıkları göründü."
• Sözün bir yerde kesilerek geri kalan bölümün okuyucunun hayal gücüne bırakıldığını göstermek için konur.
• Örnek: Sana uğurlar olsun... Ayrılıyor yolumuz.

6. Soru İşareti (?) 🤔

• Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.
• Örnek: Ne zaman geleceksin?
• Örnek: Bu kitabı okudun mu?
• Bilinmeyen, kesin olmayan veya şüpheyle karşılanan yer, tarih vb. durumlar için parantez içinde kullanılır.
• Örnek: Yunus Emre (1240? - 1320), Türk tasavvuf şairidir.
• Örnek: Bu köyde 150 (?) yıldır kimse yaşamıyor.

7. Ünlem İşareti (!) 😲

• Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümle veya ibarelerin sonuna konur.
• Örnek: Ne kadar güzel bir manzara!
• Örnek: Eyvah, anahtarımı unuttum!
• Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur.
• Örnek: Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!
• Örnek: Dur, yolcu!
• Alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırılmak istenen sözden hemen sonra parantez içinde kullanılır.
• Örnek: Çok zeki (!) olduğunu söylüyor.

8. Kısa Çizgi (-) ➖

• Satıra sığmayan kelimeler bölünürken satır sonuna konur.
• Örnek: Ders çalışmaktan yorulmuş, uyu-
• mak istiyordu.
• Cümle içinde ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak için kullanılır (virgül yerine).
• Örnek: Küçük bir çocuk –henüz yedi yaşındaydı– annesine yardım ediyordu.
• Kelimelerin köklerini, gövdelerini ve eklerini ayırmak için kullanılır.
• Örnek: gör-gü-süz-lük
• Heceleri göstermek için kullanılır.
• Örnek: a-raş-tır-ma
• Arasında, ile, ve, ila, ...-den ...-e anlamlarını vermek için kelime veya sayılar arasına konur.
• Örnek: Türkçe-Fransızca Sözlük, Ankara-İstanbul yolu, 09.30-10.30
• Örnek: Fırtına 15-20 gün sürdü.

9. Uzun Çizgi (—) 💬

• Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır (konuşma çizgisi).
• Örnek:

  — Yarın ne yapacaksın?

  — Bilmiyorum, belki sinemaya giderim.

10. Eğik Çizgi (/) 📏

• Dizeler yan yana yazıldığında aralarına konur.
• Örnek: Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak / Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.
• Adres yazarken apartman numarası ile daire numarası arasına ve semt ile şehir arasına konur.
• Örnek: Altay Sok. No: 21/5 Kurtuluş / ANKARA
• Tarihlerde gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için kullanılır.
• Örnek: 29/10/1923, 10/11/1938
• Genel ağ adreslerinde kullanılır.
• Örnek: https://www.meb.gov.tr/
• Dil bilgisinde eklerin farklı biçimlerini göstermek için kullanılır.
• Örnek: -a /-e, -an /-en

11. Tırnak İşareti (" ") 🗣️

• Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır.
• Örnek: Atatürk, "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir." demiştir.
• Özel olarak belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır.
• Örnek: Öğretmenimiz "çalışkan" öğrencileri sever.
• Cümle içerisinde eser adları ve yazı başlıkları tırnak içine alınır.
• Örnek: Yahya Kemal'in "Sessiz Gemi" şiirini çok severim.

12. Tek Tırnak İşareti (' ') 💬

• Tırnak içinde verilen bir sözün içinde yeniden tırnağa alınması gereken bir sözü belirtmek için kullanılır.
• Örnek: Edebiyat öğretmenimiz "Şiirde en çok 'ahenk' unsuruna dikkat ederim." dedi.

13. Parantez (Ayraç) ( ) ℹ️

• Cümledeki anlamı tamamlayan ve cümlenin dışında kalan ek bilgiler için kullanılır.
• Örnek: Anadolu kentlerini (köylerini de) gezmek gerekiyor.
• Özel veya cins isme ait ek, ayraçtan önce yazılır.
• Örnek: Halikarnas Balıkçısı'nın (Cevat Şakir Kabaağaçlı) en güzel eserlerini okumalısın.
• Tiyatro eserlerinde konuşanın hareketlerini, durumunu açıklamak için kullanılır.
• Örnek: İhtiyar Adam (Yavaşça ayağa kalkar.): Ne oldu şimdi?
• Alıntıların yapıldığı eser veya yazar adlarını göstermek için kullanılır.
• Örnek: "Şiir, bir nazım şekli değildir." (Necip Fazıl Kısakürek)

14. Köşeli Parantez [ ] 📚

• Ayraç içinde ayraç kullanılması gereken durumlarda dıştaki ayraç olarak kullanılır.
• Örnek: Halikarnas Balıkçısı [Cevat Şakir Kabaağaçlı (1890-1973)] en güzel eserlerini Bodrum'da yazmıştır.
• Metin aktarmalarında, çevirilerde, alıntılarda eksik bırakılan yerleri tamamlamak için kullanılır.
• Örnek: "Eski zamanlarda [çok eski zamanlarda] bir padişah yaşarmış."

15. Kesme İşareti (') ✍️

• Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme eklerini ayırmak için kullanılır.
• Örnek: Türkiye'mizin, Ankara'ya, Fatih Sultan Mehmet'in
• Örnek: Ayşe'ye, İstanbul'da
• Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için kullanılır.
• Örnek: TDK'nin, TBMM'ye, AB'ye
• Sayıya getirilen ekleri ayırmak için kullanılır.
• Örnek: 19 Mayıs 1919'da, 1999'da, 8'inci madde
• Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekleri ayırmak için kullanılır.
• Örnek: 29 Ekim 1923 Salı'yı, Nisan'ın 23'ü
• Bir ek veya harften sonra gelen ekleri ayırmak için kullanılır.
• Örnek: a'dan z'ye, Türkçede -lik'le yapılan kelimeler
• Şiirde seslerin ölçü ve söyleyiş gereği düştüğünü göstermek için kullanılır.
• Örnek: Güzelliğin on par'etmez / Bu bendeki aşk olmasa (Aşık Veysel)