Oluşumlarına Göre Yağışlar Ve Yağış Türleri Ders Notu

Atmosferdeki su buharının yoğuşarak sıvı veya katı hâlde yeryüzüne düşmesine yağış denir. Yağışlar, yeryüzündeki yaşamın devamlılığı ve iklim özellikleri üzerinde büyük bir etkiye sahiptir. Yağışların oluşumunda sıcaklık, basınç ve nem gibi faktörler temel rol oynar. Bu derste, yağışların oluşum şekillerini ve yeryüzüne ulaşma biçimlerini inceleyeceğiz.

Oluşum Şekillerine Göre Yağışlar 🌧️

Havanın yükselerek soğuması ve içerisindeki nemin yoğuşması sonucu oluşan yağışlar, yükselme nedenlerine göre üç ana gruba ayrılır:

1. Yamaç (Orografik) Yağışları

Nemli hava kütlelerinin bir dağ yamacı boyunca yükselerek soğuması ve yoğuşması sonucu oluşan yağışlardır.

• Denizden gelen nemli hava, bir dağ sırasına çarparak yükselmeye zorlanır.
• Yükseldikçe soğuyan hava, içerisindeki su buharını yoğuşturarak bulutları oluşturur ve yağış bırakır.
• Dağın denize dönük yamaçları bol yağış alırken, diğer (iç) yamaçları (yağış gölgesi) daha az yağış alır.
• Görüldüğü Yerler:
  • Türkiye'de Karadeniz ve Akdeniz Bölgeleri'nin kıyıya paralel uzanan dağlık alanları (Özellikle Doğu Karadeniz).
  • Dünya'da Muson Asyası'nda Himalaya Dağları'nın güney yamaçları, Batı Avrupa'da İskandinav Dağları.

2. Yükselim (Konveksiyonel) Yağışları

Isınan hava kütlelerinin yükselerek soğuması ve yoğuşması sonucu oluşan yağışlardır. Genellikle kısa süreli ve sağanak şeklindedir.

• Güneş ışınlarıyla ısınan yeryüzü, üzerindeki havayı da ısıtır.
• Isınan hava genleşerek hafifler ve dikey yönde yükselmeye başlar.
• Yükselen hava, atmosferin üst katmanlarında soğur ve içerisindeki nem yoğuşarak kümülüs bulutlarını (gökgürültülü fırtına bulutları) oluşturur.
• Bu yağışlar genellikle öğleden sonra başlar ve "Kırkikindi Yağışları" olarak da bilinir.
• Görüldüğü Yerler:
  • Türkiye'de İç Anadolu Bölgesi'nde ilkbahar ve yaz başlarında.
  • Dünya'da Ekvatoral iklim bölgelerinde yıl boyunca.
  • Karasal iklim bölgelerinde ilkbahar ve yaz aylarında.

3. Cephesel (Frontal) Yağışları

Farklı sıcaklık ve nem özelliklerine sahip iki hava kütlesinin (sıcak ve soğuk cephe) karşılaşması sonucu oluşan yağışlardır.

• Sıcak hava kütlesi, soğuk ve yoğun hava kütlesinin üzerine doğru yükselir.
• Yükselen sıcak hava soğur ve içerisindeki nem yoğuşarak cephe boyunca yaygın yağışlara neden olur.
• Bu yağışlar genellikle geniş alanları etkiler ve uzun süreli olabilir.
• Görüldüğü Yerler:
  • Türkiye'de Akdeniz ikliminin görüldüğü bölgelerde (Ege ve Akdeniz kıyıları) kış aylarında.
  • Dünya'da Orta Kuşak'ta (30° - 60° enlemleri arası) yaygın olarak görülür.

Yağış Türleri (Yeryüzüne Düşenler) 💧

Atmosferdeki su buharının yoğuşarak yeryüzüne düşerken aldığı fiziksel hâle göre yağışlar şu şekilde sınıflandırılır:

1. Yağmur

• Havadaki su buharının yoğuşarak sıvı hâlde (su damlacıkları) yeryüzüne düşmesidir.
• Sıcaklık 0°C'nin üzerinde olduğunda oluşur.
• En yaygın yağış türüdür.

2. Kar

• Havadaki su buharının 0°C'nin altındaki sıcaklıklarda doğrudan buz kristallerine dönüşerek (süblimleşme) yeryüzüne düşmesidir.
• Buz kristalleri birleşerek kar tanelerini oluşturur.

3. Dolu

• Kümülonimbus bulutları içinde, yükselip alçalan hava akımları nedeniyle donmuş su damlacıklarının (buz parçacıklarının) büyümesi ve ağırlığı arttığında yeryüzüne düşmesidir.
• Genellikle ilkbahar ve yaz aylarında, şiddetli konveksiyonel hareketler sonucunda oluşur.

Yoğuşma Ürünleri (Yeryüzüne Düşmeyen veya Farklı Şekilde Oluşanlar) 🌫️

Atmosferdeki su buharının yoğuşması sonucu oluşan, ancak yağmur, kar veya dolu gibi bulutlardan düşmeyen, yeryüzüne yakın yerlerde veya yüzeylerde oluşan ürünlerdir.

1. Çiğ

• Havadaki su buharının, geceleri yeryüzünün ve cisimlerin soğumasıyla 0°C'nin üzerinde, küçük su damlacıkları hâlinde yoğuşarak yüzeylerde birikmesidir.
• Özellikle bulutsuz ve rüzgarsız gecelerde, sabah erken saatlerde otların ve bitkilerin üzerinde görülür.

2. Kırağı

• Havadaki su buharının, geceleri yeryüzünün ve cisimlerin sıcaklığının 0°C'nin altına düşmesiyle, doğrudan buz kristallerine dönüşerek yüzeylerde birikmesidir.
• Çiğin donmuş hâli gibidir ve donmuş toprağın, bitkilerin üzerinde beyaz bir örtü oluşturur.

3. Sis

• Yeryüzüne yakın hava tabakasındaki su buharının yoğuşarak çok küçük su damlacıkları veya buz kristalleri hâlinde havada asılı kalmasıdır.
• Görüş mesafesini azaltan bir bulut türüdür ancak yeryüzü seviyesinde oluşur.
• Farklı oluşum şekilleri vardır (radyasyon sisi, adveksiyon sisi vb.).