Nemlilik Ve Yağış Ders Notu

Hava küredeki su buharına nem denir. Nemlilik ve yağış, atmosferdeki su döngüsünün ve iklim olaylarının en temel unsurlarından biridir. Yeryüzündeki yaşamın devamlılığı açısından büyük önem taşır.

Nem (Hava Nemi) 💧

Atmosferdeki nem miktarı, sıcaklığa ve coğrafi koşullara göre değişiklik gösterir. Nem, farklı şekillerde ifade edilebilir:

a) Mutlak Nem

• Havanın belirli bir hacminde (genellikle 1 metreküpünde) bulunan su buharının gram cinsinden ağırlığına mutlak nem denir.
• Sıcaklık arttıkça buharlaşma artacağı için mutlak nem de artma eğilimindedir.
• Deniz ve okyanuslara yakın yerlerde, buharlaşmanın fazla olması nedeniyle mutlak nem oranı genellikle yüksektir.

b) Maksimum Nem

• Havanın belirli bir sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla su buharı miktarına maksimum nem denir.
• Maksimum nem ile sıcaklık arasında doğru orantı vardır. Hava ne kadar sıcaksa, o kadar çok su buharı taşıyabilir. Soğuk hava ise daha az su buharı taşır.
• Hava, maksimum neme ulaştığında doyma noktasına gelmiş demektir. Bu durumda bağıl nem %100 olur ve yoğuşma başlar.

c) Bağıl (Nispi) Nem

• Havadaki mutlak nemin, o havanın aynı sıcaklıkta taşıyabileceği maksimum neme oranına bağıl nem denir. Genellikle yüzde (%) olarak ifade edilir.
• Bağıl nem arttıkça hava doyma noktasına yaklaşır ve yağış ihtimali yükselir. Bağıl nem %100 olduğunda hava neme doymuş demektir ve yoğuşma başlar.
• Bağıl nem ile sıcaklık arasında genellikle ters orantı vardır. Sıcaklık arttıkça havanın taşıma kapasitesi (maksimum nem) artar, dolayısıyla mutlak nem sabit kalırsa bağıl nem azalır.

Bağıl nemin matematiksel ifadesi şöyledir:

\[ B_n = \frac{M_n}{M_N} \times 100 % \]

Burada:

• \(B_n\): Bağıl Nem
• \(M_n\): Mutlak Nem
• \(M_N\): Maksimum Nem

d) Nem Açığı

• Havanın belirli bir sıcaklıkta taşıyabileceği maksimum nem ile o anki mutlak nemi arasındaki farka nem açığı denir.
• Nem açığı fazla olan hava, kurudur ve buharlaşma potansiyeli yüksektir.
• Nem açığı azaldıkça hava neme doymaya yaklaşır ve yoğuşma ile yağış ihtimali artar.

Nem Türleri ve Sıcaklık İlişkisi Özeti:

Nem Türü	Sıcaklık İlişkisi (Genellikle)
Mutlak Nem	Doğru Orantılı
Maksimum Nem	Doğru Orantılı
Bağıl Nem	Ters Orantılı

Yoğuşma ve Yoğuşma Ürünleri 🌫️

Nemli havanın soğuyarak doyma noktasına ulaşması ve su buharının sıvı veya katı hale geçmesine yoğuşma (kondensasyon) denir.

a) Yoğuşma Ürünleri

• Çiğ: Yeryüzü ve cisimlerin sabaha karşı soğumasıyla havadaki su buharının doğrudan sıvı hale geçerek küçük su damlacıkları şeklinde birikmesidir. Sıcaklık 0 °C'nin üstündeyken oluşur.
• Kırç (Kırağı): Hava sıcaklığının 0 °C'nin altına düştüğü durumlarda, havadaki su buharının doğrudan buz kristallerine dönüşerek yeryüzü ve cisimler üzerinde birikmesidir.
• Sis: Yeryüzüne yakın hava katmanlarındaki su buharının yoğuşarak çok küçük su damlacıkları veya buz kristalleri şeklinde havada asılı kalmasıdır. Görüş mesafesini düşürür.
• Bulut: Yüksek atmosfer katmanlarında, su buharının yoğuşarak milyonlarca küçük su damlacığı veya buz kristali şeklinde bir araya gelmesiyle oluşan kütlelerdir.

Yağış ve Yağış Çeşitleri ☔

Atmosferdeki su buharının yoğuşarak sıvı veya katı halde yeryüzüne düşmesine yağış denir. Yağışın türü, atmosferdeki sıcaklık koşullarına bağlıdır.

a) Yağış Şekilleri

• Yağmur: Bulutlardaki su damlacıklarının birleşerek ağırlaşması ve sıvı halde yeryüzüne düşmesidir.
• Kar: Hava sıcaklığının 0 °C'nin altında olduğu durumlarda, su buharının doğrudan buz kristallerine dönüşerek yeryüzüne düşmesidir.
• Dolu: Yükselen hava akımları ile bulut içinde donup büyüyen buz parçacıklarının yeryüzüne düşmesidir. Genellikle ani sıcaklık düşüşleri ile oluşur.

b) Yağış Oluşum Şekilleri

Yağışlar, oluşum mekanizmalarına göre üç ana başlık altında incelenir:

1. Yamaç (Orografik) Yağışları

• Nemli hava kütlelerinin bir dağ yamacına çarparak yükselmesi, soğuması ve yoğuşarak yağış bırakmasıdır.
• Genellikle dağların denize dönük yamaçlarında görülür. Ülkemizde Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında yaygındır.

2. Yükselim (Konveksiyonel) Yağışları

• Güneş ışınlarıyla ısınan yeryüzünün, üzerindeki havayı ısıtması sonucu ısınan havanın yükselmesiyle oluşur.
• Yükselen hava soğur, yoğuşur ve yağış bırakır.
• Ekvatoral bölgelerde yıl boyunca görülür. Ülkemizde İç Anadolu Bölgesi'nde ilkbahar ve yaz başlarında "kırkikindi yağışları" olarak bilinir.

3. Cephesel (Frontal) Yağışları

• Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşma alanlarında (cephelerde) oluşur.
• Yoğunluğu az olan sıcak hava, yoğunluğu fazla olan soğuk hava kütlesinin üzerine doğru yükselir.
• Yükselen sıcak hava soğuyarak yoğuşur ve yağış bırakır.
• Orta kuşakta yaygın olarak görülür. Ülkemizde kış aylarında Akdeniz iklim bölgesinde etkilidir.

c) Dünyada Yağış Dağılışı

Dünya üzerinde yağışların dağılışı, iklim bölgelerine ve coğrafi özelliklere göre büyük farklılıklar gösterir:

• Ekvatoral Bölge: Yıl boyunca yükselim yağışları nedeniyle bol yağış alır.
• Muson Asyası: Yaz musonları nedeniyle bol yağış alır.
• Orta Kuşak Karalarının Batı Kıyıları: Batı rüzgarları ve cephesel yağışlar nedeniyle düzenli yağış alır.
• Çöl Alanları (Dönenceler ve Karaların İç Kesimleri): Yüksek basınç ve karasallık nedeniyle yağışlar çok azdır.
• Kutup Bölgeleri: Soğuk hava nedeniyle buharlaşma azdır ve yağış miktarı düşüktür.