Doğal Sistemler 3. Ünite Ders Notu

Doğal sistemler, yeryüzündeki tüm canlı ve cansız unsurları bir araya getiren karmaşık yapılardır. Bu ünite, su kaynaklarının ve buzulların coğrafi özelliklerini, oluşum süreçlerini ve yeryüzü şekillerine etkilerini inceleyecektir. Yeryüzünün şekillenmesinde önemli rol oynayan akarsular, göller, yeraltı suları ve buzullar, doğal çevrenin temel bileşenlerindendir.

Akarsular ve Akarsu Şekilleri 💧

Yeryüzünde belirli bir yatak içinde akan sulara akarsu denir. Akarsular, yağmur suları, eriyen kar ve buz suları ile yeraltı sularıyla beslenir.

Akarsuların Özellikleri

• Akarsu Havzası: Bir akarsuyun sularını topladığı alandır. Açık havza, sularını denize ulaştırırken, kapalı havza ulaştıramaz.
• Akarsu Rejimi: Akarsuyun yıl içindeki akım miktarındaki (debisindeki) değişmeleri ifade eder.
  • Düzenli Rejim: Yıl içinde akım miktarı çok fazla değişmeyen akarsulardır (Örn: Ekvatoral bölge akarsuları).
  • Düzensiz Rejim: Yıl içinde akım miktarı önemli ölçüde değişen akarsulardır (Örn: Akdeniz iklimi akarsuları).
• Akarsu Debisi: Bir akarsuyun belirli bir kesitinden bir saniyede geçen su miktarıdır. Metreküp/saniye (m³/s) ile ifade edilir.

Akarsuların Aşındırma Şekilleri

Akarsular, yataklarını aşındırarak çeşitli yer şekilleri oluşturur:

• Vadi: Akarsuyun içinde aktığı, iki yamaçla çevrili uzun çukurluklardır.
  • Çentik Vadi: V şekilli, genç vadilerdir.
  • Boğaz Vadi: Dağ sıralarını enine kesen, dik yamaçlı vadilerdir.
  • Kanyon Vadi: Farklı dirençteki tabakaları aşındırarak oluşan basamaklı vadilerdir.
  • Asimetrik Vadi: Yamaç eğimleri birbirinden farklı olan vadilerdir.
• Menderes (Büklüm): Akarsuyun eğimin azaldığı yerlerde yatak içinde yaptığı kıvrımlardır. Hem aşındırma hem de biriktirme yapar.
• Peribacaları: Volkanik arazilerde, farklı dirençteki tabakaların akarsu ve rüzgar tarafından aşındırılmasıyla oluşan konik şekillerdir.
• Dev Kazanı: Akarsuyun şelalelerden düşerken yatağını oyarak oluşturduğu çukurluklardır.

Akarsuların Biriktirme Şekilleri

Akarsular, taşıdıkları malzemeleri eğimin azaldığı yerlerde biriktirerek çeşitli şekiller oluşturur:

• Delta Ovası: Akarsuların taşıdığı alüvyonları denize döküldüğü yerde biriktirmesiyle oluşan verimli ovalardır.
• Birikinti Konisi ve Yelpazesi: Dağ yamaçlarından inen akarsuların eğimin azaldığı eteklerde taşıdığı malzemeyi biriktirmesiyle oluşur.
• Irmak Adası (Kum Adası): Akarsu yatağı içinde, akarsuyun taşıdığı malzemelerin birikmesiyle oluşan küçük adalardır.
• Taban Seviyesi Ovası: Akarsuyun yatağını aşındırma gücünün azaldığı, denize yakın alanlarda oluşan geniş ve düz ovalardır.

Göller ve Oluşumları 🏞️

Karalar üzerindeki çukurluklarda biriken durgun su kütlelerine göl denir. Göllerin oluşumunda iklim, tektonik hareketler, volkanizma, karstlaşma ve buzullar gibi birçok faktör etkili olur.

Oluşumlarına Göre Göller

• Tektonik Göller: Fay hatları boyunca oluşan çukurlukların su ile dolmasıyla meydana gelir (Örn: Tuz Gölü, Beyşehir Gölü).
• Volkanik Göller: Volkanik patlamalar sonucu oluşan krater, kaldera ve maar gibi çukurlukların su ile dolmasıyla oluşur (Örn: Nemrut Gölü).
• Karstik Göller: Kalker, jips gibi eriyebilen kayaçların bulunduğu arazilerdeki çukurlukların (dolin, uvala, polye) su ile dolmasıyla oluşur (Örn: Salda Gölü, Avlan Gölü).
• Buzul Gölleri (Sirk Gölleri): Buzulların aşındırmasıyla oluşan sirk adı verilen çukurlukların eriyen buz sularıyla dolmasıyla oluşur. Genellikle yüksek dağlık alanlarda bulunur.
• Set Gölleri: Bir çukurun önünün doğal bir set ile kapanması sonucu oluşur.
  • Heyelan Set Gölleri: Heyelan sonucu oluşan kütlenin vadi önünü kapatmasıyla (Örn: Abant Gölü, Uzungöl).
  • Volkanik Set Gölleri: Volkanik lav akıntılarının bir vadiyi veya çukurluğu kapatmasıyla (Örn: Van Gölü, Balık Gölü).
  • Alüvyal Set Gölleri: Akarsu biriktirmesiyle oluşan alüvyonların bir çukurun önünü kapatmasıyla (Örn: Köyceğiz Gölü, Bafa Gölü).
  • Kıyı Set Gölleri (Lagün): Kıyı okları veya kıyı kordonları ile denizden ayrılan koyların oluşmasıyla (Örn: Büyükçekmece Gölü, Küçükçekmece Gölü).

Göllerin Suları

Göllerin sularının kimyasal özellikleri (tatlı, tuzlu, sodalı) birçok faktöre bağlıdır:

• Gölün Büyüklüğü ve Derinliği: Büyük ve derin göller genellikle daha tatlıdır.
• İklim Özellikleri: Kurak bölgelerdeki göller buharlaşma nedeniyle daha tuzlu veya sodalı olabilir.
• Beslenme Kaynakları: Yağmur, akarsu veya yeraltı sularıyla beslenme.
• Göl Ayağının Olup Olmaması: Göl ayağı (göl suyunu boşaltan akarsu) olan göllerin suyu genellikle tatlıdır. Göl ayağı olmayan göllerde buharlaşma ile mineraller birikir ve su tuzlu veya sodalı olur.

Önemli Not: Van Gölü, volkanik set gölü olup sodalı suya sahiptir. Türkiye'nin en büyük gölüdür.

Yeraltı Suları ve Kaynaklar 💧

Yağmur ve eriyen kar sularının yerçekimi etkisiyle yer altına sızarak birikmesiyle oluşan sulara yeraltı suyu denir. Yeraltı suları, geçirgen kayaç tabakaları arasında birikir.

Yeraltı Suyunun Oluşumu

• Geçirimli Tabaka (Akifer): Suya izin veren, gözenekli ve çatlaklı kayaç tabakalarıdır (Örn: kumtaşı, çakıl).
• Geçirimsiz Tabaka: Suya izin vermeyen, yoğun ve sıkı kayaç tabakalarıdır (Örn: kil, granit).
• Yeraltı Su Seviyesi (Taban Suyu Seviyesi): Yeraltı sularının doygun olduğu üst sınırdır. Bu seviye, yağış miktarına göre değişir.

Kaynak Çeşitleri

Yeraltı sularının yeryüzüne doğal yollardan çıkış yaptığı yerlere kaynak denir.

• Yamaç (Vadi) Kaynağı: Yamaçlarda geçirgen ve geçirimsiz tabakaların kesiştiği yerden çıkan kaynaklardır.
• Fay Kaynağı (Tektonik Kaynak): Fay hatları boyunca yüzeye çıkan sıcak su kaynaklarıdır. Mineraller açısından zengindir ve kaplıca turizminde kullanılır.
• Karstik Kaynak (Voklüz): Karstik arazilerde, eriyebilen kayaçlar içindeki boşluklarda biriken suların yüzeye çıkmasıyla oluşur. Debisi genellikle yüksek ve soğuktur.
• Artezyen Kaynağı: İki geçirimsiz tabaka arasında sıkışmış olan yeraltı suyunun, sondajla açılan bir kuyudan basınçla yüzeye çıkmasıyla oluşur. İnsan eliyle oluşturulur.
• Gayzer Kaynağı: Volkanik bölgelerde, yerin derinliklerindeki magmanın ısıttığı suların belirli aralıklarla fışkırarak yüzeye çıkmasıyla oluşan sıcak su kaynaklarıdır (Örn: İzlanda, Yellowstone Milli Parkı).

Bilgi Notu: Türkiye'de aktif volkanizma olmadığı için gayzer kaynakları bulunmaz.

Buzullar ve Buzul Şekilleri ❄️

Yüksek dağlık alanlarda veya kutup bölgelerinde, yıl boyunca erimeden kalan kar ve buz kütlelerine buzul denir. Buzullar, yeryüzünün şekillenmesinde önemli rol oynar.

Buzulların Oluşumu

Buzulların oluşabilmesi için ortalama sıcaklığın düşük olması ve kışın yağan karların yazın erimemesi gerekir. Kalıcı kar sınırı, karın yıl boyunca yerde kaldığı en düşük yüksekliktir. Bu sınır, Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe deniz seviyesine yaklaşır.

Buzul Tipleri

• Sirk Buzulu: Dağların yüksek kesimlerindeki çukurlukları dolduran küçük buzullardır.
• Vadi Buzulu: Dağlardaki vadilerin içini doldurarak yavaşça hareket eden buzullardır.
• Takke Buzulu: Yüksek dağ kütlelerinin zirvelerini bir şapka gibi örten buzullardır.
• Örtü Buzulu (Kutup Buzulu): Kutuplara yakın geniş alanları kaplayan devasa buz kütleleridir (Örn: Antarktika, Grönland).

Buzulların Aşındırma Şekilleri

Buzullar, hareketleri sırasında yataklarını aşındırarak çeşitli şekiller oluşturur:

• Sirk (Buzul Yatağı): Buzulların dağ yamaçlarında oyduğu, yarım daire veya çanak şeklindeki çukurluklardır. Buzul göllerine dönüşebilir.
• Buzul Vadisi (Tekne Vadi): Buzulların aşındırarak genişlettiği, U şekilli vadilerdir.
• Hörgüç Kaya: Buzulların üzerinden geçerken aşındırıp cilaladığı, deve hörgücüne benzeyen kaya kütleleridir.

Buzulların Biriktirme Şekilleri

Buzullar, erimeye başladıklarında taşıdıkları malzemeyi biriktirerek çeşitli şekiller oluşturur:

• Moren (Buzultaşı): Buzulların taşıdığı ve erimeye başladığında biriktirdiği çakıl, kum, kil gibi farklı boyutlardaki malzemelerden oluşan yığınlardır.
• Sandur Ovası: Buzulların erimesiyle ortaya çıkan suların taşıdığı ince malzemelerin buzul önlerinde biriktirmesiyle oluşan düzlüklerdir.