💡 9. Sınıf Biyoloji: Yaşam ünitesi Çözümlü Örnekler
1
Çözümlü Örnek
Kolay Seviye
Canlıların tamamında gerçekleşen hayati olaylara canlıların ortak özellikleri denir. Aşağıdaki olaylardan hangisi tüm canlılar tarafından gerçekleştirilen metabolizma faaliyetlerinden biri olan anabolizmaya (yapım) örnektir?
A) Glikozun oksijenli solunumla parçalanması
B) Protein sentezi
C) Sindirim sisteminde nişastanın sindirilmesi
D) ATP'nin hidroliz edilmesi
Çözüm ve Açıklama
✅ Çözüm:
Metabolizma, canlıdaki tüm kimyasal tepkimelerdir ve ikiye ayrılır:
Anabolizma (Yapım): Küçük moleküllerden büyük moleküller sentezlenmesidir. Enerji harcanır.
Katabolizma (Yıkım): Büyük moleküllerin daha küçük parçalara ayrılmasıdır.
Seçenekleri inceleyelim:
Glikozun parçalanması ve sindirim birer katabolizma örneğidir.
Protein sentezi, amino asitlerin birleşerek protein oluşturmasıdır. Bu bir yapım (anabolizma) olayıdır.
👉 Doğru Cevap: B
2
Çözümlü Örnek
Orta Seviye
Suyun canlılar için önemi büyüktür. Suyun molekülleri arasındaki çekim kuvvetine kohezyon, suyun başka yüzeylere tutunmasına ise adezyon denir.
Bir bitkinin köklerinden aldığı suyu yapraklarına kadar taşımasında suyun hangi özelliği daha etkilidir? Açıklayınız.
Çözüm ve Açıklama
✅ Çözüm:
Bitkilerde suyun taşınmasında hem adezyon hem de kohezyon kuvvetleri birlikte çalışır:
Kohezyon: Su moleküllerinin birbirini hidrojen bağları ile tutması sayesinde su, kopmayan bir sütun şeklinde yükselir.
Adezyon: Su moleküllerinin bitkinin iletim borularının (ksilem) çeperlerine tutunmasını sağlar.
💡 Bu iki kuvvet sayesinde su, yer çekimine zıt yönde metrelerce yukarı taşınabilir. Ayrıca suyun yüzey gerilimi de kohezyon kuvvetinin bir sonucudur.
3
Çözümlü Örnek
Orta Seviye
Bir dehidrasyon sentezi tepkimesinde \( n \) kadar küçük molekül birleşerek büyük bir molekül oluştururken \( n - 1 \) kadar su açığa çıkar.
Buna göre, \( 50 \) adet amino asidin birleşerek bir polipeptit (protein yapısı) oluşturduğu bir tepkimede kaç adet peptit bağı kurulur ve kaç molekül su açığa çıkar?
Çözüm ve Açıklama
✅ Çözüm:
Protein sentezi bir dehidrasyon sentezi örneğidir. Formülümüzü uygulayalım:
Amino asit sayısı: \( n = 50 \)
Açığa çıkan su sayısı: \( n - 1 \)
Kurulan bağ sayısı: \( n - 1 \)
Hesaplama yapalım:
Su sayısı \( = 50 - 1 = 49 \)
Peptit bağı sayısı \( = 50 - 1 = 49 \)
📌 Not: Her kurulan bağ için \( 1 \) molekül su açığa çıkar. Bu yüzden bağ sayısı her zaman su sayısına eşittir.
4
Çözümlü Örnek
Yeni Nesil Soru
Bir biyoloji öğretmeni sınıfa üç farklı tüp getiriyor. Tüplerin içine eşit miktarda trigliserit (nötral yağ) ve lipaz enzimi ekliyor. Deney sonunda oluşan ürünleri inceliyorlar.
Bir trigliserit molekülünün tamamen hidroliz edilmesi sonucu oluşan yağ asidi sayısının, oluşan gliserol sayısına oranı kaçtır?
Çözüm ve Açıklama
✅ Çözüm:
Trigliserit sentezi ve hidrolizi denklemini hatırlayalım:
👉 Sonuç: Oluşan yağ asidi sayısı, gliserol sayısının \( 3 \) katıdır.
5
Çözümlü Örnek
Zor Seviye
Enzimler, biyolojik katalizörlerdir ve tepkimeleri hızlandırırlar. Bir enzimin çalışma hızını etkileyen faktörlerden biri de sıcaklıktır.
İnsan vücudundaki bir enzimin \( 60^\circ C \) sıcaklığa kadar ısıtılıp tekrar \( 37^\circ C \) (vücut sıcaklığına) soğutulması durumunda enzimin tekrar çalışması beklenir mi? Nedenini protein yapısı ile ilişkilendirerek açıklayınız.
Çözüm ve Açıklama
✅ Çözüm:
Bu sorunun cevabı "Hayır, çalışmaz" olacaktır. Sebebi şudur:
Enzimlerin büyük bir kısmı protein yapılıdır.
Yüksek sıcaklık, proteinlerin üç boyutlu yapısını bozar. Bu olaya denatürasyon denir.
Denatüre olan bir proteinin (enzimin) yapısı kalıcı olarak bozulduğu için, sıcaklık tekrar uygun seviyeye getirilse bile enzim eski haline dönemez ve işlevini yapamaz.
⚠️ Dikkat: Düşük sıcaklıklar (soğutma) enzimi bozmaz, sadece durdurur; ancak yüksek sıcaklık yapıyı tamamen bozar.
6
Çözümlü Örnek
Günlük Hayattan Örnek
Denizcilerin geçmişte uzun gemi yolculuklarında taze meyve ve sebze tüketemedikleri için diş etlerinde kanama, halsizlik ve yaraların geç iyileşmesi gibi sorunlar yaşadıkları bilinmektedir. Bu hastalığa skorbüt denir.
Bu durum hangi vitaminin eksikliğinden kaynaklanmaktadır ve bu vitaminin temel özelliklerinden birini yazınız.
Çözüm ve Açıklama
✅ Çözüm:
Bu belirtiler C vitamini eksikliğini işaret eder.
Vitamin: C Vitamini (Askorbik Asit).
Özelliği: Suda eriyen bir vitamindir. Vücutta depo edilemez, bu yüzden her gün taze olarak alınması gerekir.
Günlük Hayat: Turunçgiller, kivi ve yeşil biber C vitamini açısından zengindir. Bağışıklık sistemini güçlendirir ve kolajen sentezinde görev alır.
7
Çözümlü Örnek
Günlük Hayattan Örnek
Spor yapan bir birey, antrenman sırasında kaslarının enerji ihtiyacını karşılamak için hücrelerinde ATP molekülünü harcar. ATP molekülünün yapısında bulunan bağlar ve bileşenler nelerdir?
Çözüm ve Açıklama
✅ Çözüm:
ATP (Adenozin Trifosfat), hücrenin enerji para birimidir. Yapısı şu şekildedir:
Adenin: Organik baz.
Riboz: 5 karbonlu şeker (pentoz).
Fosfat: 3 adet fosfat grubu (\( P \)).
Bağlar:
Baz ile şeker arasında glikozit bağı bulunur.
Şeker ile fosfat arasında ester bağı bulunur.
Fosfatlar arasında ise yüksek enerjili fosfat bağları bulunur.
⚡ Enerji, bu yüksek enerjili fosfat bağlarının koparılmasıyla açığa çıkar.
8
Çözümlü Örnek
Orta Seviye
Nükleik asitler olan DNA ve RNA arasındaki farklar biyolojinin temel konularındandır. Aşağıdaki özelliklerden hangisi sadece RNA molekülüne özgüdür?
A) Adenin bazına sahip olma
B) Fosfat grubu bulundurma
C) Kendini eşleyebilme (Replikasyon)
D) Yapısında Urasil bazı bulundurma
Çözüm ve Açıklama
✅ Çözüm:
DNA ve RNA'yı karşılaştıralım:
DNA: Çift zincirlidir, şekeri deoksiribozdur, özel bazı Timin'dir. Kendini eşleyebilir.
RNA: Tek zincirlidir, şekeri ribozdur, özel bazı Urasil'dir. Kendini eşleyemez, DNA üzerinden sentezlenir.
Analiz:
Adenin ve Fosfat her ikisinde de ortaktır.
Replikasyon sadece DNA'ya özgüdür.
Urasil ise sadece RNA'da bulunur.
👉 Doğru Cevap: D
9. Sınıf Biyoloji: Yaşam ünitesi Çözümlü Örnekler
Örnek 1:
Canlıların tamamında gerçekleşen hayati olaylara canlıların ortak özellikleri denir. Aşağıdaki olaylardan hangisi tüm canlılar tarafından gerçekleştirilen metabolizma faaliyetlerinden biri olan anabolizmaya (yapım) örnektir?
A) Glikozun oksijenli solunumla parçalanması
B) Protein sentezi
C) Sindirim sisteminde nişastanın sindirilmesi
D) ATP'nin hidroliz edilmesi
Çözüm:
✅ Çözüm:
Metabolizma, canlıdaki tüm kimyasal tepkimelerdir ve ikiye ayrılır:
Anabolizma (Yapım): Küçük moleküllerden büyük moleküller sentezlenmesidir. Enerji harcanır.
Katabolizma (Yıkım): Büyük moleküllerin daha küçük parçalara ayrılmasıdır.
Seçenekleri inceleyelim:
Glikozun parçalanması ve sindirim birer katabolizma örneğidir.
Protein sentezi, amino asitlerin birleşerek protein oluşturmasıdır. Bu bir yapım (anabolizma) olayıdır.
👉 Doğru Cevap: B
Örnek 2:
Suyun canlılar için önemi büyüktür. Suyun molekülleri arasındaki çekim kuvvetine kohezyon, suyun başka yüzeylere tutunmasına ise adezyon denir.
Bir bitkinin köklerinden aldığı suyu yapraklarına kadar taşımasında suyun hangi özelliği daha etkilidir? Açıklayınız.
Çözüm:
✅ Çözüm:
Bitkilerde suyun taşınmasında hem adezyon hem de kohezyon kuvvetleri birlikte çalışır:
Kohezyon: Su moleküllerinin birbirini hidrojen bağları ile tutması sayesinde su, kopmayan bir sütun şeklinde yükselir.
Adezyon: Su moleküllerinin bitkinin iletim borularının (ksilem) çeperlerine tutunmasını sağlar.
💡 Bu iki kuvvet sayesinde su, yer çekimine zıt yönde metrelerce yukarı taşınabilir. Ayrıca suyun yüzey gerilimi de kohezyon kuvvetinin bir sonucudur.
Örnek 3:
Bir dehidrasyon sentezi tepkimesinde \( n \) kadar küçük molekül birleşerek büyük bir molekül oluştururken \( n - 1 \) kadar su açığa çıkar.
Buna göre, \( 50 \) adet amino asidin birleşerek bir polipeptit (protein yapısı) oluşturduğu bir tepkimede kaç adet peptit bağı kurulur ve kaç molekül su açığa çıkar?
Çözüm:
✅ Çözüm:
Protein sentezi bir dehidrasyon sentezi örneğidir. Formülümüzü uygulayalım:
Amino asit sayısı: \( n = 50 \)
Açığa çıkan su sayısı: \( n - 1 \)
Kurulan bağ sayısı: \( n - 1 \)
Hesaplama yapalım:
Su sayısı \( = 50 - 1 = 49 \)
Peptit bağı sayısı \( = 50 - 1 = 49 \)
📌 Not: Her kurulan bağ için \( 1 \) molekül su açığa çıkar. Bu yüzden bağ sayısı her zaman su sayısına eşittir.
Örnek 4:
Bir biyoloji öğretmeni sınıfa üç farklı tüp getiriyor. Tüplerin içine eşit miktarda trigliserit (nötral yağ) ve lipaz enzimi ekliyor. Deney sonunda oluşan ürünleri inceliyorlar.
Bir trigliserit molekülünün tamamen hidroliz edilmesi sonucu oluşan yağ asidi sayısının, oluşan gliserol sayısına oranı kaçtır?
Çözüm:
✅ Çözüm:
Trigliserit sentezi ve hidrolizi denklemini hatırlayalım:
👉 Sonuç: Oluşan yağ asidi sayısı, gliserol sayısının \( 3 \) katıdır.
Örnek 5:
Enzimler, biyolojik katalizörlerdir ve tepkimeleri hızlandırırlar. Bir enzimin çalışma hızını etkileyen faktörlerden biri de sıcaklıktır.
İnsan vücudundaki bir enzimin \( 60^\circ C \) sıcaklığa kadar ısıtılıp tekrar \( 37^\circ C \) (vücut sıcaklığına) soğutulması durumunda enzimin tekrar çalışması beklenir mi? Nedenini protein yapısı ile ilişkilendirerek açıklayınız.
Çözüm:
✅ Çözüm:
Bu sorunun cevabı "Hayır, çalışmaz" olacaktır. Sebebi şudur:
Enzimlerin büyük bir kısmı protein yapılıdır.
Yüksek sıcaklık, proteinlerin üç boyutlu yapısını bozar. Bu olaya denatürasyon denir.
Denatüre olan bir proteinin (enzimin) yapısı kalıcı olarak bozulduğu için, sıcaklık tekrar uygun seviyeye getirilse bile enzim eski haline dönemez ve işlevini yapamaz.
⚠️ Dikkat: Düşük sıcaklıklar (soğutma) enzimi bozmaz, sadece durdurur; ancak yüksek sıcaklık yapıyı tamamen bozar.
Örnek 6:
Denizcilerin geçmişte uzun gemi yolculuklarında taze meyve ve sebze tüketemedikleri için diş etlerinde kanama, halsizlik ve yaraların geç iyileşmesi gibi sorunlar yaşadıkları bilinmektedir. Bu hastalığa skorbüt denir.
Bu durum hangi vitaminin eksikliğinden kaynaklanmaktadır ve bu vitaminin temel özelliklerinden birini yazınız.
Çözüm:
✅ Çözüm:
Bu belirtiler C vitamini eksikliğini işaret eder.
Vitamin: C Vitamini (Askorbik Asit).
Özelliği: Suda eriyen bir vitamindir. Vücutta depo edilemez, bu yüzden her gün taze olarak alınması gerekir.
Günlük Hayat: Turunçgiller, kivi ve yeşil biber C vitamini açısından zengindir. Bağışıklık sistemini güçlendirir ve kolajen sentezinde görev alır.
Örnek 7:
Spor yapan bir birey, antrenman sırasında kaslarının enerji ihtiyacını karşılamak için hücrelerinde ATP molekülünü harcar. ATP molekülünün yapısında bulunan bağlar ve bileşenler nelerdir?
Çözüm:
✅ Çözüm:
ATP (Adenozin Trifosfat), hücrenin enerji para birimidir. Yapısı şu şekildedir:
Adenin: Organik baz.
Riboz: 5 karbonlu şeker (pentoz).
Fosfat: 3 adet fosfat grubu (\( P \)).
Bağlar:
Baz ile şeker arasında glikozit bağı bulunur.
Şeker ile fosfat arasında ester bağı bulunur.
Fosfatlar arasında ise yüksek enerjili fosfat bağları bulunur.
⚡ Enerji, bu yüksek enerjili fosfat bağlarının koparılmasıyla açığa çıkar.
Örnek 8:
Nükleik asitler olan DNA ve RNA arasındaki farklar biyolojinin temel konularındandır. Aşağıdaki özelliklerden hangisi sadece RNA molekülüne özgüdür?
A) Adenin bazına sahip olma
B) Fosfat grubu bulundurma
C) Kendini eşleyebilme (Replikasyon)
D) Yapısında Urasil bazı bulundurma
Çözüm:
✅ Çözüm:
DNA ve RNA'yı karşılaştıralım:
DNA: Çift zincirlidir, şekeri deoksiribozdur, özel bazı Timin'dir. Kendini eşleyebilir.
RNA: Tek zincirlidir, şekeri ribozdur, özel bazı Urasil'dir. Kendini eşleyemez, DNA üzerinden sentezlenir.