Proteinler, enzimler ve lipitler Ders Notu

Proteinler 🧬

Proteinler, canlıların yapısına en fazla katılan ve yaşamsal faaliyetlerde kritik görevler üstlenen organik bileşiklerdir. Proteinlerin yapı taşı amino asitlerdir. Doğada canlılar tarafından kullanılan 20 çeşit amino asit bulunur. Amino asitlerin genel yapısında bir merkez karbon atomuna bağlı bir amino grubu, bir karboksil grubu, bir hidrojen atomu ve her amino asit için farklılık gösteren bir radikal grup (değişken grup) bulunur.

Not: Amino asitlerin birbirine bağlanması sırasında kurulan bağa peptit bağı denir. Bu tepkime sonucunda bir molekül su açığa çıkar ve bu olaya dehidrasyon sentezi denir.

• Proteinler, DNA şifresine göre ribozom organelinde sentezlenir.
• Yüksek sıcaklık, pH değişimi, basınç ve radyasyon gibi etkenler proteinin üç boyutlu yapısını bozar. Bu olaya denatürasyon denir.
• Proteinler; yapıcı, onarıcı ve düzenleyicidir. Enzimlerin ve hormonların yapısına katılırlar.

Enzimler 🧪

Biyolojik katalizörler olan enzimler, tepkimeleri hızlandırır ve aktivasyon enerjisini düşürür. Enzimler tepkimeye girer ve değişmeden çıkarlar. Enzimlerin etki ettiği maddeye substrat denir. Enzim ile substrat arasında anahtar-kilit uyumu vardır.

Enzimlerin Yapısı

• Basit Enzimler: Sadece proteinden oluşur.
• Bileşik Enzimler (Holoenzim): Protein kısım (apoenzim) ve yardımcı kısımdan (kofaktör veya koenzim) oluşur.

Örnek Soru: Bir deney tüpüne nişasta ve nişastayı sindiren enzim eklenmiştir. Ortam sıcaklığı 0 dereceden 35 dereceye çıkarıldığında tepkime hızı nasıl değişir?

Çözüm: 0 derecede enzimler inaktiftir (çalışmaz ancak yapıları bozulmaz). Sıcaklık 35 dereceye çıktığında enzimler optimum çalışma sıcaklığına yaklaşacağı için tepkime hızı artar.

Lipitler (Yağlar) 💧

Lipitler suda çözünmeyen, eter, kloroform gibi organik çözücülerde çözünen bileşiklerdir. Hücre zarının yapısına katılırlar ve enerji verici olarak kullanılırlar.

Lipit Çeşidi	Özellik
Trigliserit	Depo yağlardır. 3 yağ asidi + 1 gliserol.
Fosfolipit	Hücre zarının temel yapısıdır.
Steroit	Düzenleyicidir, eşey hormonlarının yapısına katılır.

Trigliserit sentezinde 3 yağ asidi ile 1 gliserol birleşir, 3 molekül su açığa çıkar. Formülsel olarak ifade edersek: 3 Yağ Asidi + 1 Gliserol = 1 Trigliserit + \( 3 \times H_2O \). Doymuş yağlar genellikle hayvansal kaynaklıdır ve oda sıcaklığında katıdır. Doymamış yağlar ise bitkisel kaynaklıdır ve oda sıcaklığında sıvıdır.