Yazım kuralları ve noktalama işaretleri Ders Notu

8. Sınıf Türkçe: Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri ✍️

Dilimizin doğru ve etkili kullanılması, düşüncelerimizi açıkça ifade etmemizi sağlar. Bu nedenle yazım kuralları ve noktalama işaretlerini doğru öğrenmek, hem akademik başarı hem de günlük iletişimde büyük önem taşır. Bu dersimizde, 8. sınıf LGS müfredatına uygun olarak, sıkça karıştırılan yazım kurallarını ve temel noktalama işaretlerinin kullanımını detaylı örneklerle inceleyeceğiz.

Yazım Kuralları 📝

Büyük Harflerin Kullanımı

• Cümle Başlangıcı: Her cümle büyük harfle başlar.
• Dizeler: Şiirlerde her dize büyük harfle başlar.
• Özel İsimler: Kişi adları, soyadları, yer adları (kıta, bölge, il, ilçe, köy, semt vb.), ulusal ve dini bayramlar, anıtlar, müzeler, saraylar, hanlar, hamamlar, kervansaraylar, mahalle, cadde, sokak, bulvar, apartman adı gibi özel isimler büyük harfle başlar.
• Örnek: Mustafa Kemal Atatürk, Ankara, Kızılay Meydanı, Türkiye Cumhuriyeti, 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı.
• Kurum ve Kuruluş Adları: Belirli bir işlevi olan kurum, kuruluş, makam, mevki, daire, bölüm, birim adları büyük harfle başlar.
• Örnek: Milli Eğitim Bakanlığı, Ankara Valiliği, Türk Dil Kurumu.
• Dil ve Lehçeler: Türkçenin yanı sıra tüm dil ve lehçe adları büyük harfle başlar.
• Örnek: İngilizce, Almanca, Rusça.
• Tarihi Devirler, Çağlar, Kurultaylar: Tarihi devirler, çağlar, kurultaylar, anma toplantıları, şölenler büyük harfle başlar.
• Örnek: Cilalı Taş Devri, Orta Çağ, İlk Çağ, Kurtuluş Savaşı.
• Yer Adlarına Bağlı Soyut Adlar: Yer adlarıyla kurulan ve somut olmayan şeyleri belirten kelimeler de büyük harfle başlar.
• Örnek: Ankara'nın soğuk havası yerine Ankara'nın soğuk iklimi.
• Unvanlar: Kişi adlarından önce gelen makam ve unvan sözleri büyük harfle başlar.
• Örnek: Profesör Ahmet, Doktor Ayşe.

Sayıların Yazımı

• Dört basamaklı ve daha çok basamaklı sayılar bin, milyon, milyar gibi kelimelerle yazılır.
• Örnek: 1923 (bin dokuz yüz yirmi üç), 5.000.000 (beş milyon).
• Saat, para tutarı, ölçü, istatistik, spor müsabakası gibi verilerin yazımında rakam kullanılır.
• Örnek: 15:30, 50 TL, 10 kg, 100 metre.
• Sıra bildiren sayılar yazıyla ya da rakamla belirtilebilir. Rakamla belirtildiğinde kesme işaretiyle ayrılır.
• Örnek: ikinci, 2., 15. (on beşinci).

Birleşik Kelimelerin Yazımı

• Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler: Birleşen kelimelerden hiçbiri veya ikincisi anlamını kaybediyorsa ayrı yazılır.
• Örnek: adam otu, balık gözü, ceviz büyüklüğünde, fındık kadar, süt limanı, yol üstü.
• Edatla Kurulan Birleşik Kelimeler: 'ile', 'için', 'gibi', 'kadar' gibi edatlarla kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır.
• Örnek: çocuk için, güneş gibi, senin kadar.
• Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler: Birleşen kelimelerden her ikisi de anlamını kaybediyorsa veya birleşme sırasında ses olayı oluyorsa bitişik yazılır.
• Örnek: hanımeli (çiçek adı), palamut balığı (balık türü), demir yolları (demiryolları).
• Kurallı Birleşik Fiiller: 'vermek', 'kalmak', 'gelmek', 'gitmek' gibi yardımcı fiillerle kurulan birleşik fiiller bitişik yazılır.
• Örnek: al hängt, çıkageldi, bakakalmak, yapıverdi.

Bağlaçların ve Edatların Yazımı

• 'de' ve 'da' Bağlacı: Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmuyorsa ayrı yazılır. Cümleye eşitlik veya pekiştirme anlamı katar.
• Örnek: Ben de geldim. (Ben de geldim.)
• 'ki' Bağlacı: Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmuyorsa ayrı yazılır. Cümleye ilgi veya neden-sonuç anlamı katar.
• Örnek: Baktım ki kimse yok. (Baktım kimse yok.)
• 'de' ve 'da' Eki: Bulunma durumunu bildiren 'de' ve 'da' ekleri bitişik yazılır. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulur.
• Örnek: Evde kimse yoktu. (Ev kimse yoktu. - Anlam bozuldu.)
• 'ki' Eki: İlgi zamiri olan 'ki' bitişik yazılır. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulur.
• Örnek: Seninki ne zaman geldi? (Sen ne zaman geldi? - Anlam bozuldu.)

Noktalama İşaretleri 📍

Nokta (.)

• Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur.
• Örnek: Bugün hava çok güzel.
• Bazı kısaltmaların sonuna konur.
• Örnek: Dr., Prof., sok.
• Tarihlerin yazımında gün, ay ve yıl arasına konur.
• Örnek: 23.04.1923
• Sıra bildiren sayılardan sonra konur (ancak kesme işareti tercih edilir).
• Örnek: 1. kat yerine 1. kat.

Virgül (,)

• Eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına konur.
• Örnek: Elma, armut, kiraz aldım.
• Cümle içinde ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak için kullanılır.
• Örnek: Ankara, Türkiye'nin başkenti, çok güzel bir şehirdir.
• Hitaplardan sonra konur.
• Örnek: Sevgili öğrenciler,
• Anlam karışıklığını önlemek için kullanılır.
• Örnek: Genç, adam ona baktı. (Genç olan adam ona baktı.)

Noktalı Virgül (;)

• Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır.
• Örnek: Ali geldi; Mehmet gitti.
• Öğeler arasında virgül bulunan tür veya takımları ayırmak için kullanılır.
• Örnek: Elma, armut; çilek, kiraz.

Soru İşareti (?)

• Soru bildiren cümlelerin sonuna konur.
• Örnek: Saat kaç?
• Sözde soru cümlelerinin sonuna konur.
• Örnek: Ne bekliyordun ki?

Ünlem İşareti (!)

• Sevinç, korku, şaşma, acıma gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna konur.
• Örnek: Eyvah! Düşüyordum!, Ne kadar güzel bir manzara!
• Seslenme veya uyarı bildiren sözlerden sonra konur.
• Örnek: Dikkat!, Hey!

Kesme İşareti (')

• Özel adlara getirilen ekleri ayırmak için kullanılır.
• Örnek: Türkçe'nin, Ankara'ya, Atatürk'ü.
• Kurum, kurul, kurul, birim, makam ve meslek adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır.
• Örnek: TBMM'ye, Milli Eğitim Bakanlığı'na.
• Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır.
• Örnek: 23 Nisan'da, 19 Mayıs'ta.

Çözümlü Örnekler 💡

Örnek 1:

Aşağıdaki cümledeki yazım yanlışı hangi kelimede yapılmıştır?

"Yarınki toplantıya herkes gelmeli."

• A) Yarınki
• B) Toplantıya
• C) Herkes
• D) Gelmeli

Çözüm: Bu cümlede "yarınki" kelimesi, bir sıfat türeten "-ki" ekini aldığı için bitişik yazılmalıdır. Bu nedenle "yarınki" kelimesi doğru yazılmıştır. Ancak eğer "yarınki" kelimesi bir ilgi zamiri olsaydı, ayrı yazılması gerekirdi. Burada "yarınki" kelimesi, "yarın yapılacak olan toplantı" anlamında kullanıldığı için sıfat görevindedir ve bitişik yazılır. Dolayısıyla bu cümlede bir yazım yanlışı yoktur. Ancak sorunun mantığı gereği, eğer bu bir LGS sorusu olsaydı ve "yarınki" kelimesinin ayrı yazılması gerektiği varsayılsa idi, cevap A olurdu. Fakat dil bilgisi kurallarına göre "yarınki" burada doğru yazılmıştır.

Örnek 2:

Aşağıdaki noktalama işaretlerinden hangisi, cümlenin sonuna konulduğunda cümlenin soru cümlesi olduğunu belirtir?

• A) .
• B) ,
• C) ?
• D) !

Çözüm: Soru bildiren cümlelerin sonuna soru işareti (?) konulur. Bu nedenle doğru cevap C şıkkıdır.

Örnek 3:

Aşağıdaki cümlelerden hangisinde "de" bağlacı doğru kullanılmıştır?

• A) Kitabı okudum, beğendimde.
• B) Ben de geliyorum.
• C) O da gitti.
• D) Sende para var mı?

Çözüm: "de" bağlacı, cümleden çıkarıldığında anlam bozulmuyorsa ayrı yazılır. B şıkkında "Ben geliyorum." şeklinde cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. A şıkkında "beğendim de" ifadesi, bir pekiştirme veya ardışıklık anlamı katmaktadır ve doğru kullanılmıştır. C şıkkında "O gitti." şeklinde cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. D şıkkında "Sende para var mı?" ifadesinde "de" bulunma hal ekidir ve bitişik yazılmalıdır. Ancak soruda "bağlacı" sorulduğu için B şıkkı en uygun cevaptır.