Noktalama İşaretleri Ders Notu

Noktalama işaretleri, yazılı anlatımda duygu ve düşünceleri daha açık bir şekilde ifade etmemizi, cümlelerin yapısını ve duraklama noktalarını belirlememizi sağlayan önemli sembollerdir. Türkçede kullanılan başlıca noktalama işaretleri ve kullanım alanları aşağıda detaylıca açıklanmıştır.

1. Nokta (.) 📌

Nokta, cümlenin bittiğini, bir düşüncenin tamamlandığını gösteren temel noktalama işaretidir.

• Tamamlanmış Cümlelerin Sonuna Konur:

  • Örnek: Bugün hava çok güzeldi.
  • Örnek: Sınav sonuçları açıklandı.

• Bazı Kısaltmaların Sonuna Konur:

  • Örnek: Dr. (doktor)
  • Örnek: Mah. (mahalle)
  • Örnek: Cad. (cadde)
  • UYARI: Bazı kısaltmalarda (örn. T.C., TDK) nokta kullanılmaz.

• Sayıları Sıralama İçin Kullanılır (Sıra Sayıları):

  • Örnek: 8. sınıf
  • Örnek: 2. kat
  • Örnek: XI. yüzyıl

• Tarihlerin Yazılışında Gün, Ay ve Yılı Ayırmak İçin Kullanılır:

  • Örnek: 29.10.1923
  • Örnek: 23.04.1920

• Saat ve Dakikayı Ayırmak İçin Kullanılır:

  • Örnek: Tren 09.15'te kalkacak.
  • Örnek: Ders 14.30'da başlıyor.

• Matematikte Çarpma İşlemi Yerine Kullanılır:

  • Örnek: \( 5 . 4 = 20 \)

2. Virgül (,) 📝

Virgül, cümle içinde eş görevli sözcükleri, söz gruplarını ayırmak ve cümleleri anlam karmaşasından kurtarmak için kullanılır.

• Eş Görevli Kelime ve Kelime Gruplarını Ayırmak İçin:

  • Örnek: Pazardan elma, armut, muz ve çilek aldık.
  • Örnek: Akıllı, çalışkan, başarılı bir öğrenciydi.

• Sıralı Cümleleri Ayırmak İçin:

  • Örnek: Gözlerini kapattı, derin bir nefes aldı, uyumaya çalıştı.

• Uzun Cümlelerde Yüklemden Uzak Düşmüş Özneyi Belirlemek İçin:

  • Örnek: Ayşe, dün akşamki toplantıda önemli kararlar alındığını söyledi.

• Ara Sözleri veya Ara Cümleleri Ayırmak İçin:

  • Örnek: Annem, hayatımın anlamı, her zaman yanımda olmuştur.

• Anlam Karışıklığını Önlemek İçin:

  • Örnek: Genç, doktora bir şeyler anlattı. (Genç kişi)
  • Örnek: Genç doktor, bir şeyler anlattı. (Genç olan doktor)

• Tırnak İçine Alınmamış Alıntı Cümlelerden Sonra:

  • Örnek: Yarın geleceğim, dedi.

• Hitaplardan Sonra:

  • Örnek: Sevgili Öğrenciler,
  • Örnek: Değerli Misafirler,

• Sayıların Yazılışında Kesirleri Ayırmak İçin:

  • Örnek: \( 38,6 \) (otuz sekiz tam onda altı)

• ÖNEMLİ: Metin içinde "ve, veya, yahut, ya...ya, hem...hem, ne...ne" gibi bağlaçlardan önce veya sonra virgül kullanılmaz. "Tekrarlı bağlaçlar arasına virgül konmaz."

3. Noktalı Virgül (;) 🧐

Noktalı virgül, virgülle ayrılmış grupları ayırmak ve ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır.

• Cümle İçinde Virgüllerle Ayrılmış Tür veya Takımları Ayırmak İçin:

  • Örnek: Erkek çocuklarına Ali, Can, Demir; kız çocuklarına Ayşe, Elif, Zeynep adları verilir.
  • Örnek: Türkiye, Almanya, Fransa; Ankara, Berlin, Paris.

• Ögeleri Arasında Virgül Bulunan Sıralı Cümleleri Ayırmak İçin:

  • Örnek: At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.
  • Örnek: Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak, kahkahalar atmak istiyorum.

• İkiden Fazla Ögesi Bulunan Cümlelerde Özneden Sonra Virgül Bulunuyorsa Özne ile Yüklemi Ayırmak İçin:

  • Örnek: Yeni usul şiirimiz; zevksiz, köksüz, acemice görünüyordu.

4. İki Nokta (:) 💬

İki nokta, bir açıklama veya örnek verilecek cümlenin sonuna konur.

• Kendisiyle İlgili Örnek Verilecek Cümlenin Sonuna:

  • Örnek: Milli Edebiyat akımının temsilcilerinden bazıları şunlardır: Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul.

• Kendisiyle İlgili Açıklama Yapılacak Cümlenin Sonuna:

  • Örnek: Bu kararın iki temel nedeni vardı: ekonomik sıkıntılar ve siyasi belirsizlikler.

• Edebî Eserlerde Konuşma Bölümünden Önceki İfadeye:

  • Örnek: Müdür sordu: "Neden geç kaldın?"

• Genel Ağ (İnternet) Adreslerinde:

  • Örnek: https://www.tdk.gov.tr

• Matematikte Bölme İşareti Olarak:

  • Örnek: \( 20 : 5 = 4 \)

• ÖNEMLİ: İki noktadan sonra gelen cümle büyük harfle başlar. Eğer örnekler sıralanıyorsa ve örnekler cümle niteliğinde değilse küçük harfle başlar.

5. Üç Nokta (...) 🤫

Üç nokta, tamamlanmamış cümlelerin, söylenmek istenmeyen sözlerin veya alıntılarda atlanan yerlerin belirtilmesi için kullanılır.

• Tamamlanmamış Cümlelerin Sonuna Konur:

  • Örnek: Ne kadar da güzel bir gün...
  • Örnek: Karşımda uzayıp giden yemyeşil tarlalar...

• Kaba Sayıldığı İçin veya Bir Başka Nedenle Söylenmek İstenmeyen Kelime veya Bölümlerin Yerine:

  • Örnek: O gün F... kasabasında olaylar çıktı.

• Alıntılarda Başta, Ortada veya Sonda Atlanan Kelime veya Bölümlerin Yerine:

  • Örnek: "...derken şehrin kapısından içeri girdik."

• Sözün Bir Yerde Kesilerek Geri Kalan Bölümünün Okuyucunun Hayal Gücüne Bırakıldığını Göstermek İçin:

  • Örnek: Sana uğurlar olsun... Ayrılıyor yolumuz!

• Ünlem ve Soru İşaretinden Sonra Üç Nokta Yerine İki Nokta Konur:

  • Örnek: Nasıl da güzel!..! (Doğrusu: Nasıl da güzel?..)
  • Örnek: Nereye gidiyorsun?..! (Doğrusu: Nereye gidiyorsun?..)

6. Soru İşareti (?) 🤔

Soru anlamı taşıyan cümlelerin sonuna konur.

• Soru Cümlelerinin Sonuna:

  • Örnek: Ders çalıştın mı?
  • Örnek: Yarınki sınava hazır mısın?

• Bilinmeyen, Kesin Olmayan veya Şüpheyle Karşılanan Bilgiler İçin Parantez İçinde:

  • Örnek: Yunus Emre (1240? - 1320)
  • Örnek: Bu haberi ondan duymuş (?)

• UYARI: "mı / mi" ekini alan yan cümlecik temel cümlenin zarf tümleci olduğunda cümlenin sonuna soru işareti konmaz.

• Örnek: Hava karardı mı eve gideriz.

7. Ünlem İşareti (!) 😲

Sevinç, korku, şaşma, acı gibi ani ve güçlü duyguları anlatan cümlelerin sonuna konur.

• Sevinç, Kıvanç, Acı, Korku, Şaşma Gibi Duyguları Anlatan Cümlelerin Sonuna:

  • Örnek: Ne mutlu Türk'üm diyene!
  • Örnek: Eyvah, geç kaldım!
  • Örnek: Vay canına!

• Seslenme, Hitap ve Uyarı Sözlerinden Sonra:

  • Örnek: Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!
  • Örnek: Dur!

• Alay, Kinaye veya Küçümseme Anlamı Katılmak İstenen Sözden Sonra Parantez İçinde:

  • Örnek: Çok zeki (!) olduğunu söylüyordu.

8. Kısa Çizgi (-) ➖

Kısa çizgi, genellikle kelimeleri veya sayıları ayırmak, heceleri göstermek ve ekleri belirtmek için kullanılır.

• Satır Sonunda Kelimeleri Bölmek İçin:

  • Örnek: Bilgi-sayar

• Ara Sözleri ve Ara Cümleleri Ayırmak İçin (Virgül Yerine):

  • Örnek: Bu konuyu –ki çok önemlidir– bir daha gözden geçirelim.

• Kelimelerin Köklerini, Eklerini ve Gövdelerini Ayırmak İçin:

  • Örnek: al-mak, gör-gü-süz

• Heceleri Ayırmak İçin:

  • Örnek: ba-şöğ-ret-men

• Arasında İlişki Bulunan Sayılar, Tarihler, Kelimeler Arasında:

  • Örnek: Türkçe-Almanca Sözlük
  • Örnek: 1919-1923 yılları
  • Örnek: Ankara-İstanbul seferi

• Matematikte Çıkarma İşlemi Olarak:

  • Örnek: \( 10 - 3 = 7 \)

• Sıfırdan Küçük Değerleri Göstermek İçin:

  • Örnek: \( -5^\circ C \)

9. Uzun Çizgi (—) 🗣️

Yazıda konuşmaların başına konur.

• Konuşma Çizgisi:

  • Örnek:

    — Yarın okula gelecek misin?

    — Evet, geleceğim.

• UYARI: Konuşmalar tırnak içinde verildiğinde uzun çizgi kullanılmaz.

10. Eğik Çizgi (/) 📏

Eğik çizgi, dizeler yan yana yazıldığında, adreslerde ve tarihlerde kullanılır.

• Dizeler Yan Yana Yazıldığında Aralarına:

  • Örnek: Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak / Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.

• Adres Yazarken Apartman Numarası ile Daire Numarası Arasına ve Semt ile Şehir Arasına:

  • Örnek: Atatürk Bulvarı No: 21 / 6 Çankaya / Ankara

• Tarihlerin Yazılışında Gün, Ay ve Yılı Ayırmak İçin:

  • Örnek: 29/10/1923
  • Örnek: 23/04/1920

• Matematikte Bölme İşareti Olarak:

  • Örnek: \( 15 / 3 = 5 \)

11. Tırnak İşareti (" ") 💬

Tırnak işareti, başkalarından aktarılan sözleri, vurgulanmak istenen kelimeleri ve eser adlarını belirtmek için kullanılır.

• Başka Bir Kimseden veya Yazıdan Doğrudan Aktarılan Sözler İçin:

  • Örnek: Atatürk'ün "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir." sözü yol göstericidir.

• Cümle İçerisinde Özellikle Vurgulanmak İstenen Sözler İçin:

  • Örnek: Öğretmenimiz "disiplin" kelimesinin önemini vurguladı.

• Cümle İçerisinde Eser Adları ve Yazı Başlıkları İçin:

  • Örnek: Yahya Kemal'in "Sessiz Gemi" şiirini çok severim.

• UYARI: Tırnak içine alınan sözden sonra gelen ekler, tırnak işaretinden sonra yazılır. ("Sessiz Gemi"yi okudum.)

12. Tek Tırnak İşareti (' ') 🗣️

Tek tırnak işareti, tırnak içinde verilen bir ifadenin içinde tekrar tırnak kullanılması gerektiğinde kullanılır.

• Tırnak İçindeki Bir Sözün İçinde Yeniden Tırnağa Alınması Gereken Bir Sözü Belirtmek İçin:

  • Örnek: Edebiyat öğretmenimiz "Şiirde 'kafiyenin' önemi büyüktür." dedi.

13. Parantez İşareti ( ) ℹ️

Parantez, cümledeki anlamı tamamlayan ve cümlenin dışında kalan ek bilgileri göstermek için kullanılır.

• Cümledeki Anlamı Tamamlayan Ek Bilgiler İçin:

  • Örnek: Anadolu Ajansı (AA) 6 Nisan 1920'de kurulmuştur.

• Tiyatro Eserlerinde Sahne Hareketlerini Belirtmek İçin:

  • Örnek: İhtiyar adam (ayağa kalkar) "Ne diyorsun sen?" dedi.

• Alıntıların Kaynağını Göstermek İçin:

  • Örnek: "Gözlerim kapanınca açılır ruhumun gözleri." (Cahit Sıtkı Tarancı)

• Yabancı Kelimelerin Okunuşunu Göstermek İçin:

  • Örnek: Shakespeare (Şekspir)

14. Köşeli Parantez [ ] 📚

Köşeli parantez, parantez içinde parantez kullanılması gerektiğinde veya bazı özel durumlarda kullanılır.

• Ayraç İçinde Ayraç Kullanılması Gereken Durumlarda:

  • Örnek: Halikarnas Balıkçısı [Cevat Şakir Kabaağaçlı (1890-1973)] en önemli yazarlarımızdandır.

• Kaynaklarda Alıntının İçine Yazar Tarafından Yapılan Eklemeleri Göstermek İçin:

  • Örnek: "O dönemde [İstanbul'da] yaşananlar çok ilginçti."

15. Kesme İşareti (') ✂️

Kesme işareti, özel adlara getirilen çekim eklerini ayırmak ve bazı kısaltmalara gelen ekleri belirtmek için kullanılır.

• Özel Adlara Getirilen Çekim Eklerini Ayırmak İçin:

  • Örnek: Ankara'ya, Türkiye'nin, Ayşe'nin
  • Örnek: Atatürk Bulvarı'nda, Fatih Sultan Mehmet Köprüsü'nü

  • UYARI: Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz. (Türk Dil Kurumuna, Milli Eğitim Bakanlığına)

  • UYARI: Yapım ekleri ve çokluk eki (-ler) özel adlara geldiğinde ayrılmaz. Bu eklerden sonra gelen diğer ekler de ayrılmaz. (Türkçe, Müslümanlık, Ahmetler, Türkçenin)

• Kısaltmalara Getirilen Ekleri Ayırmak İçin:

  • Örnek: TBMM'nin, TDK'nin, TRT'ye

• Sayıya Getirilen Ekleri Ayırmak İçin:

  • Örnek: 1923'te, 8'inci madde

• Bir Harf veya Ekin Kendisinden Sonra Gelen Eklere Bağlı Olduğunu Göstermek İçin:

  • Örnek: a'dan z'ye, -lik'le