💡 8. Sınıf Matematik: Fiilimsiler Çözümlü Örnekler

Cümledeki fiilimsileri adım adım inceleyelim:

• Yapmak: "Yap-" fiil köküne gelen -mak eki, kelimeyi bir eylem adı haline getirmiştir. Bu bir İsim-fiil (Mastar) örneğidir.
• Başlamanızı: "Başla-" fiil köküne gelen -ma eki de bir eylem adı oluşturmuştur. Bu da bir İsim-fiil örneğidir.

Cümlede toplam \( 2 \) adet isim-fiil kullanılmıştır. Fiilimsi ekleri olan "-ma, -ış, -mak" eklerini "Mayışmak" şifresiyle hatırlayabiliriz. ✅

Sözcüğü ekine ve köküne ayırarak inceleyelim:

• Kelime: Kırılan
• Kök: Kır- (Fiil)
• Ek: -an (Sıfat-fiil eki)

Analiz: "Kırılan" sözcüğü, kendisinden sonra gelen "oyuncaklar" ismini nitelemektedir. "Nasıl oyuncak?" sorusuna "Kırılan oyuncak" cevabını aldığımız için bu kelime bir Sıfat-fiil (Ortaç) görevindedir. 💡

Sıfat-fiil ekleri: -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş (Anası mezar dikecekmiş) şeklinde kodlanır.

Cümledeki zarf-fiili ve anlamını bulalım:

• Bitirince: "Bitir-" fiiline gelen -ince eki bir zarf-fiil oluşturmuştur.
• Anlam Sorusu: Bu fiilimsiye "Ne zaman?" sorusunu sorduğumuzda "Ödevlerini bitirince" cevabını alırız.

Bu durumda zarf-fiil cümleye zaman anlamı katmıştır.
Formül: Fiil \( + \) -ince \( = \) Zarf-fiil (Zaman) ⏳

Fiilimsi eklerini aldığı halde, zamanla bir varlığın veya kavramın kalıcı adı haline gelen sözcüklere kalıplaşmış ad denir. Bu sözcükler artık fiilimsi özelliğini yitirir.

• A seçeneğinde: "Kazma" sözcüğü hâlâ bir eylem anlamı taşımaktadır (işin adı). Bu yüzden İsim-fiildir.
• B seçeneğinde: "Kazma" sözcüğü artık bir aletin, bir nesnenin adı olmuştur. Eylem anlamını tamamen yitirmiştir.

Bu nedenle B seçeneğindeki kelime bir kalıplaşmış ad örneğidir. Diğer örnekler: Çakmak, dondurma, ekmek, kavurma. 📌

Atasözünü detaylıca inceleyelim:

• Gelen: Aslında "Gelen kişi" demektir. "Kişi" ismi düşmüş ve "-an" sıfat-fiil eki alan kelime ismin yerini tutmuştur. Bu bir Adlaşmış Sıfat-fiildir.
• Gideni: Aslında "Giden kişiyi" demektir. Yine isim düşmüş ve "-en" sıfat-fiil eki alan kelime ismin yerini tutarak ek almıştır. Bu da bir Adlaşmış Sıfat-fiildir.

Sonuç olarak bu cümlede \( 2 \) adet adlaşmış sıfat-fiil bulunmaktadır. ✅

Günlük hayatta yemek tarifleri fiilimsilerin en sık kullanıldığı alanlardan biridir:

• Pembeleşinceye: "-inceye" eki gelmiştir. Eylemin sınırını ve zamanını belirttiği için Zarf-fiildir.
• Doğranmış: "Nasıl domates?" sorusuna cevap verir. İsmi nitelediği için Sıfat-fiildir.
• Beklemeden: "-meden" eki gelmiştir. Eylemin nasıl yapılacağını (durumunu) belirttiği için Zarf-fiildir.

Tarifte toplam \( 3 \) adet fiilimsi kullanılarak anlatım akıcılığı sağlanmıştır. 🍳

İki ayrı yargıyı zarf-fiil yardımıyla birleştirelim:

• Yöntem 1: "Eve gelince hemen uyudu." (-ince eki ile zaman anlamı)
• Yöntem 2: "Eve gelip hemen uyudu." (-ip eki ile bağlama işlevi)
• Yöntem 3: "Eve gelir gelmez hemen uyudu." (-r...-mez eki ile tezlik anlamı)

Bu birleştirme işlemi sonucunda cümlede \( 1 \) adet temel yargı (uyudu) ve \( 1 \) adet yan cümlecik (fiilimsi grubu) oluşur. 🔗

Bu ek hem sıfat-fiil eki hem de gelecek zaman (kip) eki olarak kullanılabilir. Ayırt etmek için kelimenin görevine bakılır:

• I. Cümle: "Gelecek hafta" tamlamasında "hafta" bir isimdir. "Hangi hafta?" sorusuna "Gelecek hafta" cevabı alınır. Burada kelime ismi nitelediği için Sıfat-fiildir.
• II. Cümle: "O, buraya yarın gelecek" cümlesinde "gelecek" sözcüğü cümlenin yüklemidir ve zaman bildirmektedir. Burada Çekimli Fiil (Gelecek zaman kipi) görevindedir.

İpucu: Eğer kelime yüklem olup zaman bildiriyorsa fiildir; ismi niteliyorsa fiilimsidir. ⚠️