Milli Uyanış Ya İstiklal Ya Ölüm Ders Notu

8. Sınıf İnkılap Tarihi dersinin "Milli Uyanış Ya İstiklal Ya Ölüm" ünitesi, I. Dünya Savaşı'nın ardından Osmanlı Devleti'nin içinde bulunduğu zorlu durumu ve Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini ele alır. Bu dönem, Mondros Ateşkes Antlaşması ile başlayan işgaller ve bu işgallere karşı Türk halkının gösterdiği direnişle şekillenmiştir.

Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918) 🚨

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılınca İtilaf Devletleri ile Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzaladı. Bu antlaşma, Osmanlı Devleti'nin fiilen sona ermesine yol açan ağır maddeler içeriyordu.

• 7. Madde: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti.
• 24. Madde: Doğu Anadolu'da (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput (Elazığ), Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecekti.

ÖNEMLİ: Mondros'un 7. maddesi, Anadolu'daki işgallere hukuki zemin hazırlarken, 24. maddesi ise Doğu Anadolu'da bir Ermeni Devleti kurma amacını taşıyordu.

İşgallerin Başlaması ve İlk Tepkiler ⚔️

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın imzalanmasının ardından İtilaf Devletleri, antlaşma maddelerini bahane ederek Anadolu'yu işgale başladı.

• İlk İşgal: İngilizler Musul'u işgal etti (3 Kasım 1918).
• İzmir'in İşgali (15 Mayıs 1919): Yunanistan, İngiltere'nin desteğiyle İzmir'i işgal etti. Bu işgal, Türk milletinin topyekûn direnişini başlatan önemli bir dönüm noktası oldu.

Kuvâ-yi Milliye Nedir?

İşgaller karşısında Osmanlı Hükümeti'nin sessiz kalması ve ordunun dağıtılması üzerine, Türk halkı kendi bölgesini korumak amacıyla silahlı direniş birlikleri kurdu. Bunlara Kuvâ-yi Milliye denir.

• Bölgesel direniş hareketleridir.
• İşgalleri yavaşlatmış, düzenli ordu kurulana kadar zaman kazandırmıştır.
• Halkın vatanseverlik duygusuyla ortaya çıkmıştır.

Cemiyetler: Yararlı ve Zararlı Oluşumlar 🤝💔

İşgaller karşısında halk, farklı amaçlarla çeşitli cemiyetler kurmuştur.

Yararlı (Milli) Cemiyetler

İşgallere karşı direniş göstermek, Türk topraklarının bağımsızlığını savunmak amacıyla kurulmuşlardır.

• Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
• İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
• Kilikyalılar Cemiyeti
• Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti
• Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti
• Milli Kongre Cemiyeti (Basın-yayın yoluyla mücadele etmiştir.)

Ortak Özellikleri: Bölgesel nitelikte kurulmuşlar, işgalleri protesto etmişler, basın-yayın yoluyla kamuoyu oluşturmaya çalışmışlardır. Daha sonra Sivas Kongresi'nde Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleşmişlerdir.

Zararlı Cemiyetler

İşgalci devletlerin çıkarlarına hizmet eden veya manda ve himaye fikrini savunan cemiyetlerdir.

Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler:

• Mavri Mira Cemiyeti (Megali İdea'yı gerçekleştirmek, Bizans'ı yeniden kurmak)
• Pontus Rum Cemiyeti (Karadeniz'de Pontus Rum Devleti kurmak)
• Etnik-i Eterya Cemiyeti (Yunanistan'a toprak katmak)
• Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri (Doğu Anadolu'da Ermeni Devleti kurmak)

Türkler Tarafından Kurulan Zararlı Cemiyetler:

• Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası (Saltanat ve Hilafete bağlılığı sürdürmek)
• Teali İslam Cemiyeti (Hilafetçi düzenin devamını istemek)
• İngiliz Muhipleri Cemiyeti (İngiliz mandası altına girmeyi savunmak)
• Wilson Prensipleri Cemiyeti (Amerikan mandası altına girmeyi savunmak)

Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919) 🇹🇷

I. Dünya Savaşı'ndan sonra İstanbul'a gelen Mustafa Kemal, ülkenin içinde bulunduğu durumdan kurtulmak için çareler aramıştır. 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderilmesi, onun milli mücadeleyi başlatma fırsatı olmuştur.

• Görevi: Samsun ve çevresindeki Rum çeteleri ile Türk halkı arasındaki çatışmaları önlemek, asayişi sağlamak.
• Gerçek Amacı: Milli Mücadele'yi başlatmak ve örgütlemek.

Mustafa Kemal, Samsun'a çıkarak "Ya İstiklal Ya Ölüm!" parolasını hayata geçirecek ilk adımı atmıştır.

Milli Mücadele'nin İlk Adımları ve Kongreler Dönemi 💡

Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919)

Mustafa Kemal, Samsun'dan sonra Havza'ya geçerek ilk genelgeyi yayımladı.

• İşgallere karşı protesto mitingleri düzenlenmesini istedi.
• Azınlıklara zarar verilmemesini, disiplinli hareket edilmesini vurguladı.
• Milli bilincin uyanmasını sağladı.

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)

Mustafa Kemal, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Kazım Karabekir ve Refet Bele tarafından imzalanmıştır. Milli Mücadele'nin gerekçesi, amacı ve yöntemi ilk kez burada belirlenmiştir.

• "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)
• "İstanbul Hükümeti, üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir. Bu durum milletimizi yok saymaktadır." (Gerekçe)
• "Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve Yöntem - Milli egemenlik vurgusu)
• Her ilden halkın güvenini kazanmış üç delegenin seçilerek Sivas'ta toplanması kararı alındı.

ÖNEMLİ: Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin programı niteliğindedir. İlk kez milli egemenliğe dayalı yeni bir devlet fikrinin temelleri atılmıştır.

Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919)

Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti tarafından toplanmıştır. Mustafa Kemal de kongreye katılmıştır.

• "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (İlk kez milli sınırlardan bahsedildi.)
• "Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır." (Milli egemenlik vurgusu)
• "Manda ve Himaye kabul edilemez." (Tam bağımsızlık ilkesi ilk kez açıkça belirtildi.)
• Geçici bir hükümet kurulacağı fikri ortaya atıldı.

ÖNEMLİ: Erzurum Kongresi, toplanış amacı bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ulusal bir kongredir.

Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919)

Tüm yurdu temsil eden delegelerin katılımıyla toplanan ilk ulusal kongredir.

• "Manda ve Himaye kesin olarak reddedildi." (Tam bağımsızlık ilkesi bir kez daha vurgulandı.)
• Yararlı cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildi. (Milli Mücadele tek elden yürütüldü.)
• Temsil Heyeti'nin yetkileri tüm yurdu kapsar hale getirildi.
• İrade-i Milliye Gazetesi çıkarılarak halkın doğru bilgilendirilmesi amaçlandı.

ÖNEMLİ: Sivas Kongresi, Milli Mücadele'nin teşkilatlanma ve birleşme kongresidir. Temsil Heyeti, yürütme gücünü kullanmıştır.

Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919)

Sivas Kongresi'nden sonra Damat Ferit Paşa Hükümeti istifa etmiş, yerine Ali Rıza Paşa Hükümeti kurulmuştur. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'ni resmen tanımak zorunda kalmıştır.

• İstanbul Hükümeti temsilcisi Salih Paşa ile Temsil Heyeti Başkanı Mustafa Kemal arasında yapılmıştır.
• Milli Mücadele'nin İstanbul Hükümeti tarafından tanınması açısından önemlidir.
• Mebusan Meclisi'nin toplanması kararı alındı.

Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî (28 Ocak 1920) 📜

Amasya Görüşmeleri'nde alınan karar gereği, Osmanlı Mebusan Meclisi İstanbul'da açıldı. Mustafa Kemal, Erzurum'dan milletvekili seçilmesine rağmen güvenli olmadığı için İstanbul'a gitmedi.

• Mecliste, Mustafa Kemal'in isteği üzerine Felâh-ı Vatan Grubu kuruldu.
• Bu grup, Mustafa Kemal'in hazırladığı Misak-ı Millî (Milli Ant) kararlarını kabul etti.

Misak-ı Millî Kararları

Türk vatanının sınırları, bağımsızlık ilkeleri ve geleceği ile ilgili alınan ulusal yemin kararlarıdır.

• Mondros Ateşkesi imzalandığı sırada işgal altında olmayan Türk toprakları bir bütündür, parçalanamaz.
• Kars, Ardahan, Batum'da (Elviye-i Selase) gerekirse halkoylaması yapılabilir.
• Batı Trakya'nın geleceği halkoylaması ile belirlenmelidir.
• Boğazlar'ın durumu, ilgili devletlerin ortak kararı ile belirlenmelidir.
• Azınlıklara, komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar hak tanınacaktır.
• Tam bağımsızlığın sağlanabilmesi için ekonomik ve siyasi gelişmemizi engelleyen her türlü kısıtlama (kapitülasyonlar) kabul edilemez.

ÖNEMLİ: Misak-ı Millî, yeni Türk Devleti'nin kurulmasında temel hedef ve yol haritası olmuştur. İtilaf Devletleri, bu kararlar üzerine İstanbul'u resmen işgal etmiş ve Mebusan Meclisi'ni dağıtmıştır.

TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920) 🎉

İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Mustafa Kemal, Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip yeni bir meclis toplanması için çalışmalara başladı.

• 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) açıldı.
• Meclis, yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendisinde toplamıştır (Güçler Birliği ilkesi).
• Meclis hükümeti sistemi benimsenmiştir.
• Mustafa Kemal, Meclis Başkanı seçilmiştir.

ÖNEMLİ: TBMM'nin açılmasıyla milli egemenlik ilkesi fiilen hayata geçirilmiş, Türk halkının kendi kaderini belirleme iradesi ortaya konmuştur. Yeni Türk Devleti'nin temelleri atılmıştır.