Birinci dünya savaşı Ders Notu

Birinci Dünya Savaşı, 1914-1918 yılları arasında gerçekleşen, küresel ölçekteki ilk büyük savaştır. Bu savaşın çıkmasında sanayileşme, sömürgecilik yarışı ve Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımı en önemli dinamikleri oluşturmuştur. LGS sınavında bu konudan her yıl doğrudan veya paragraf yorumlama şeklinde sorular gelmektedir.

🌍 Birinci Dünya Savaşı’nın Nedenleri

Savaşın nedenleri genel ve özel olmak üzere iki ana başlık altında incelenir:

1. Genel Nedenler

• Sömürgecilik: Sanayi İnkılabı ile birlikte büyüyen hammadde ve pazar ihtiyacı, devletler arasında büyük bir sömürge yarışına yol açmıştır.
• Silahlanma ve Bloklaşma: Devletler, çıkarlarını korumak amacıyla askeri güçlerini artırmış ve karşılıklı ittifaklar kurmuşlardır.
• Milliyetçilik Akımı: Fransız İhtilali ile yayılan milliyetçilik fikri, çok uluslu imparatorlukların (Osmanlı Devleti ve Avusturya-Macaristan gibi) içsel bütünlüğünü tehdit etmiştir.

2. Özel Nedenler

• Alsas-Loren Sorunu: Fransa ile Almanya arasındaki zengin kömür havzası olan Alsas-Loren bölgesini ele geçirme mücadelesidir.
• Panslavizm Politikası: Rusya'nın, Balkanlar'daki Slav kökenli milletleri kendi çatısı altında birleştirerek sıcak denizlere inme politikasıdır. Bu durum Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nu doğrudan tehdit etmiştir.
• Siyasi Birliklerini Geç Tamamlayanlar: Almanya ve İtalya'nın siyasi birliklerini geç tamamlayarak sömürgecilik yarışına hızlıca dahil olmaları, İngiltere ve Fransa'yı rahatsız etmiştir.

💡 Önemli Not: Savaşı başlatan kıvılcım, Avusturya-Macaristan Veliahdı Franz Ferdinand'ın, Saraybosna ziyareti sırasında bir Sırp milliyetçisi (Gavrilo Princip) tarafından suikastla öldürülmesi olmuştur.

⚔️ Savaşan Bloklar (İttifak ve İtilaf Devletleri)

Savaş öncesinde ve savaş sırasında devletler çıkarları doğrultusunda iki büyük gruba ayrılmıştır:

İtilaf Devletleri (Anlaşma)	İttifak Devletleri (Bağlaşma)
İngiltere	Almanya
Fransa	Avusturya-Macaristan
Rusya	İtalya (Savaş başlayınca taraf değiştirdi)
ABD, İtalya, Yunanistan (Sonradan katılanlar)	Osmanlı Devleti, Bulgaristan (Sonradan katılanlar)

🇹🇷 Osmanlı Devleti’nin Savaşa Girişi

Osmanlı Devleti başlangıçta tarafsızlığını ilan etmiş, boğazları ulaşıma kapatmış ve ülke genelinde seferberlik başlatmıştır. Ancak kaybettiği toprakları geri almak ve siyasi yalnızlıktan kurtulmak amacıyla İttihat ve Terakki Hükümeti'nin (özellikle Enver Paşa'nın) Alman hayranlığı etkisiyle savaşa girme kararı alınmıştır.

Savaşa Giriş Olayı: İngiliz donanmasından kaçan Goben ve Breslau adlı iki Alman savaş gemisi Osmanlı'ya sığınmıştır. Osmanlı Devleti bu gemileri satın aldığını açıklayarak isimlerini Yavuz ve Midilli olarak değiştirmiştir. Bu gemilerin Karadeniz'e açılarak Rus limanlarını (Sivastopol ve Odessa) bombalaması üzerine Osmanlı Devleti resmen savaşa dahil olmuştur.

🚩 Osmanlı Devleti’nin Savaşıştığı Cepheler

Osmanlı Devleti savaş süresince çok geniş bir coğrafyada, farklı nitelikteki cephelerde mücadele etmiştir. Bu cepheler üç grupta incelenir:

1. Taarruz (Saldırı) Cepheleri

• Kafkas Cephesi: Rusların ilerleyişini durdurmak, kaybedilen Kars, Ardahan ve Batum'u geri almak ve Bakü petrollerine ulaşarak Orta Asya Türkleri ile birleşmek (Turanizm) amacıyla açılmıştır. Sarıkamış Harekâtı bu cephede yaşanmış ve ağır kış şartları nedeniyle binlerce askerimiz şehit düşmüştür. Mustafa Kemal bu cepheye atanarak Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri almıştır. 1915 yılında Ermeni isyanlarına karşı Tehcir Kanunu (Sevk ve İskan Kanunu) çıkarılmıştır.
• Kanal Cephesi: Süveyş Kanalı'nı ele geçirerek İngiltere'nin sömürgelerine giden yolları kesmek ve Mısır'ı geri almak amacıyla Almanya'nın isteğiyle açılmıştır. Ancak başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

2. Savunma Cepheleri

• Çanakkale Cephesi: İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u alarak Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak ve zor durumdaki müttefikleri Rusya'ya yardım götürmek amacıyla açtığı cephedir. Mustafa Kemal, Anafartalar, Conkbayırı ve Arıburnu'nda büyük başarılar elde etmiştir. Savaşın kazanılmasıyla Birinci Dünya Savaşı'nın süresi en az \( 2 \) yıl uzamış ve Rusya'da çarlık rejimi yıkılmıştır.
• Irak Cephesi: İngilizlerin Musul petrollerini ele geçirmek ve Rusya ile karadan birleşmek amacıyla açtığı cephedir. Kut'ül Amare'de Halil Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu büyük bir zafer kazanarak İngiliz tümenini esir alsa da genel olarak cephe kaybedilmiştir.
• Suriye-Filistin Cephesi: Kanal Cephesi'nin başarısız olmasından sonra İngilizlerin karşı taarruzuyla açılmıştır. Mustafa Kemal, Yıldırım Orduları Grup Komutanı olarak Halep'in kuzeyinde bir savunma hattı kurarak İngiliz ilerleyişini durdurmuştur.
• Hicaz-Yemen Cephesi: Kutsal toprakları (Mekke ve Medine) İngilizlere ve onlarla iş birliği yapan yerel Arap kabilelerine karşı savunmak amacıyla savaşılmıştır. Medine Müdafii Fahreddin Paşa (Çöl Kaplanı) bu cephede destansı bir direniş göstermiştir.

3. Yardım Cepheleri (Sınırlarımız Dışındaki Cepheler)

Osmanlı Devleti'nin müttefiklerine yardım etmek amacıyla kendi sınırları dışında savaştığı cephelerdir:

• Galiçya
• Romanya
• Makedonya

📝 LGS Tarzı Çözümlü Örnek Sorular

Soru 1:
Osmanlı Devleti'nin Kafkas Cephesi'ni açmasındaki temel amaçlardan biri Bakü petrollerini kontrol altına almak ve Orta Asya'daki Türk dünyası ile birleşerek Turan idealini gerçekleştirmekti.
Buna göre Kafkas Cephesi'nin açılmasında aşağıdaki alanlardan hangilerinin etkisi vurgulanmıştır?
A) Askeri - Kültürel
B) Ekonomik - Siyasi (Milliyetçi)
C) Dini - Sosyal
D) Hukuki - Askeri

Çözüm 1:
Soruda geçen "Bakü petrollerini kontrol altına almak" ifadesi ekonomik bir amaca, "Orta Asya'daki Türk dünyası ile birleşmek" (Turanizm) ifadesi ise milliyetçi temelli siyasi bir amaca işaret etmektedir. Bu nedenle doğru cevap B seçeneğidir.

Soru 2:
Mustafa Kemal, Çanakkale Cephesi'nde düşmanın nereden çıkarma yapacağını önceden tahmin etmiş ve askeri birlikleri o bölgelere sevk ederek düşman ilerleyişini durdurmuştur.
Bu durum Mustafa Kemal'in aşağıdaki kişilik özelliklerinden hangisi ile doğrudan ilişkilendirilebilir?
A) İleri görüşlülüğü
B) Teşkilatçılığı
C) İnkılapçılığı
D) Barışseverliği

Çözüm 2:
Mustafa Kemal'in düşmanın çıkarma yapacağı yerleri önceden tahmin etmesi ve bu tahminlerinde haklı çıkması, onun askeri dehasını ve ileri görüşlülüğünü gösterir. Doğru cevap A seçeneğidir.