Görülen geçmiş zaman Ders Notu

Görülen Geçmiş Zaman

Türkçede fiillerin bildirdiği eylemin, konuşma anından önce gerçekleştiğini ve bu gerçekleşmenin anlatıcı tarafından bizzat görüldüğünü veya duyulduğunu ifade eden zamana görülen geçmiş zaman (bilinen geçmiş zaman) denir. Bu zaman, fiil kök veya gövdelerine "-di, -d, -tu, -t" eklerinden biri getirilerek yapılır.

Görülen Geçmiş Zamanın Kullanımı ve Ekleri

Görülen geçmiş zaman eki, fiil kökünün son ünlüsüne ve sessiz harfine göre değişiklik gösterir. Temel olarak şu şekillerde karşımıza çıkar:

-di: Fiil kökünün son ünlüsü a, ı, o, u ise "-du" olur. Fiil kökünün son ünlüsü e, i, ö, ü ise "-dü" olur.
-di: Fiil kökünün son ünlüsü a, ı, o, u ise "-da" olur. Fiil kökünün son ünlüsü e, i, ö, ü ise "-de" olur.
-tu: Fiil kökünün son harfi sert ünsüz (ç, f, h, k, p, s, ş, t) ise, "-di" eki "-tu" şeklini alır.
-tü: Fiil kökünün son harfi sert ünsüz (ç, f, h, k, p, s, ş, t) ise ve fiilin son ünlüsü e, i, ö, ü ise, "-dü" eki "-tü" şeklini alır.

Bu ekler, fiil köküne getirildikten sonra kişi ekleri (ben, sen, o, biz, siz, onlar) eklenerek çekimlenir.

Görülen Geçmiş Zamanın Çekimi

Görülen geçmiş zaman, fiil kökü + "-di, -d, -tu, -t" + kişi eki şeklinde yapılır.

Örnekler:

Gelmek fiili:

Geldi-m (Ben geldim)
Geldi-n (Sen geldin)
Geldi (O geldi)
Geldi-k (Biz geldik)
Geldi-niz (Siz geldiniz)
Geldi-ler (Onlar geldiler)

Okumak fiili:

Oku-du-m (Ben okudum)
Oku-du-n (Sen okudun)
Oku-du (O okudu)
Oku-du-k (Biz okuduk)
Oku-du-nuz (Siz okudunuz)
Oku-du-lar (Onlar okudular)

Yatmak fiili:

Yat-tı-m (Ben yattım)
Yat-tı-n (Sen yattın)
Yat-tı (O yattı)
Yat-tı-k (Biz yattık)
Yat-tı-nız (Siz yattınız)
Yat-tı-lar (Onlar yattılar)

Gülmek fiili:

Gül-dü-m (Ben güldüm)
Gül-dü-n (Sen güldün)
Gül-dü (O güldü)
Gül-dü-k (Biz güldük)
Gül-dü-nüz (Siz güldünüz)
Gül-dü-ler (Onlar güldüler)

Görülen Geçmiş Zamanın Olumsuzu

Görülen geçmiş zamanın olumsuzu, fiil köküne "-me, -ma" eklerinden biri getirildikten sonra görülen geçmiş zaman eki ve kişi ekleri getirilir.

Gelmek fiili (olumsuz): Gel-me-di-m (Ben gelmedim)
Okumak fiili (olumsuz): Oku-ma-dı-m (Ben okumadım)
Yatmak fiili (olumsuz): Yat-ma-dı-m (Ben yatmadım)
Gülmek fiili (olumsuz): Gül-me-di-m (Ben gülmedim)

Görülen Geçmiş Zamanın Sorusu

Görülen geçmiş zamanın sorusu, "-mi, -mı, -mu, -mü" soru edatıyla yapılır. Bu edat, fiilden sonra ayrı yazılarak kullanılır.

Gelmek fiili (soru): Geldi-mi-sin? (Geldin mi?)
Okumak fiili (soru): Oku-du-mu? (Okudu mu?)
Yatmak fiili (soru): Yat-tı-mı-yız? (Yattık mı?)
Gülmek fiili (soru): Gül-dü-mü-ler? (Güldüler mi?)

Görülen Geçmiş Zamanın Olumsuz Sorusu

Görülen geçmiş zamanın olumsuz sorusu, olumsuzluk eki "-me, -ma" ve soru edatı "-mi, -mı, -mu, -mü" ile yapılır.

Gelmek fiili (olumsuz soru): Gel-me-di-mi? (Gelmedi mi?)
Okumak fiili (olumsuz soru): Oku-ma-dı-nız mı? (Okumadınız mı?)
Yatmak fiili (olumsuz soru): Yat-ma-dı-mı? (Yatmadı mı?)
Gülmek fiili (olumsuz soru): Gül-me-di-ler mi? (Gülmediler mi?)

Günlük Yaşamdan Örnekler

Görülen geçmiş zaman, günlük konuşmalarımızda sıkça kullandığımız bir zaman kipidir. Anılarımızı anlatırken, geçmişte yaşanan olayları aktarırken veya bir durumu açıklarken bu zamanı kullanırız.

Dün akşam eve geç geldim.
Çocuklar parkta çok güzel oyunlar oynadılar.
Öğretmenimiz bize yeni bir konu anlattı.
Arkadaşım bana sürpriz bir hediye verdi.
Bu filmi daha önce izlemiştim. (Burada görülen geçmiş zaman değil, duyulan geçmiş zaman eki "-miş" kullanılmıştır. Görülen geçmiş zaman ile karıştırılmamalıdır.)
Dikkat: "-miş" eki ile kurulan geçmiş zaman, anlatıcının eylemi bizzat görmediği, başkasından duyduğu veya sonradan öğrendiği durumları ifade eder. Görülen geçmiş zaman ise eylemin bizzat tanık olunduğunu belirtir.

Çözümlü Örnek

Aşağıdaki cümlede hangi zaman kipinin kullanıldığını ve nedenini açıklayınız.

Cümle: "Bu sabah kahvaltıyı annem hazırladı."

Çözüm:

Fiil: hazırladı
Fiil kökü: hazırla-
Görülen geçmiş zaman eki: -dı
Kişi eki: -ı (O hazırladı)

Bu cümlede "hazırladı" fiili, konuşma anından önce gerçekleşmiş ve anlatıcının bu durumu bildiği veya gördüğü bir eylemi ifade ettiği için görülen geçmiş zaman ile kurulmuştur.

Cümle: "Sen ödevini yaptın mı?"

Çözüm:

Fiil: yaptın
Fiil kökü: yap-
Görülen geçmiş zaman eki: -tı (sert ünsüz uyumu)
Kişi eki: -n (sen yaptın)
Soru edatı: mı

Bu cümle, geçmişte gerçekleşmiş bir eylemin (ödevini yapma) sorulduğu ve bu eylemin bizzat yapılıp yapılmadığının öğrenilmek istendiği için görülen geçmiş zamanın sorusu ile kurulmuştur.