Fiilde Yapı Ders Notu

Fiillerin yapıları, onların köklerinin veya aldıkları eklerin özelliklerine göre üçe ayrılır: basit fiiller, türemiş fiiller ve birleşik fiiller. Bir fiilin yapısı, o fiilin anlamını ve bazen de cümlede üstlendiği görevi etkiler.

1. Basit Fiiller 🌿

Basit fiiller, hiçbir yapım eki almamış fiillerdir. Sadece fiil kökünden oluşabilirler veya çekim ekleri alabilirler. Çekim ekleri, fiilin anlamını değiştirmez, sadece zaman, kişi gibi özelliklerini belirtir.

Unutma: Çekim ekleri fiilin yapısını değiştirmez, fiil basit kalır.

• Okumak (fiil kökü)
• Geldi (gel- fiil kökü + -di geçmiş zaman eki)
• Yazıyoruz (yaz- fiil kökü + -ıyor şimdiki zaman eki + -uz birinci çoğul kişi eki)
• Koşacaklar (koş- fiil kökü + -acak gelecek zaman eki + -lar üçüncü çoğul kişi eki)

2. Türemiş Fiiller 🌱

Türemiş fiiller, bir isim köküne veya fiil köküne yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. Yapım ekleri, eklendiği kelimenin anlamını veya türünü tamamen değiştirir ve ondan yeni bir kelime türetir.

Önemli: Yapım eki alan her fiil türemiş fiildir.

• İsimden Fiil Türetme:
  • Göz -lemek (göz isminden türedi)
  • Baş -lamak (baş isminden türedi)
  • Küçük -ülmek (küçük isminden türedi)
• Fiilden Fiil Türetme:
  • Gör -üşmek (gör fiilinden türedi)
  • Yaz -dırmak (yaz fiilinden türedi)
  • Kır -ılmak (kır fiilinden türedi)

3. Birleşik Fiiller 🌳

Birleşik fiiller, iki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan fiillerdir. Birleşik fiiller üç ana başlık altında incelenir:

3.1. Kurallı Birleşik Fiiller 📏

Belirli kurallara göre, iki fiilin birleşmesiyle oluşan fiillerdir. Bunlar her zaman bitişik yazılır.

• Yeterlik Fiili (-ebilmek): Bir işi yapabilme gücü veya olasılığı anlamı katar.
  • Gelebilirim (gel- + -ebil- + -ir- + -im)
  • Okuyabilirsin (oku- + -yabil- + -ir- + -sin)
  • Yapamadım (olumsuz hali: yap- + -a- + -ma- + -dı- + -m)
• Tezlik Fiili (-ivermek): Bir işin çabucak, hemen veya kolayca yapıldığı anlamı katar.
  • Gidiverdi (git- + -iver- + -di)
  • Uyuyuver (uyu- + -yuver)
  • Bakıverin (bak- + -ıver- + -in)
• Sürerlik Fiili (-edurmak, -ekalmak, -egelmek): Bir işin sürekli yapıldığı, devam ettiği anlamı katar.
  • Bakakaldım (bak- + -akal- + -dı- + -m)
  • Güledurun (gül- + -edur- + -un)
  • Söyleyegelmiş (söyle- + -yegel- + -miş)
• Yaklaşma Fiili (-eyazmak): Bir işin neredeyse gerçekleştiği, az kalsın olduğu anlamı katar.
  • Düşeyazdım (düş- + -eyaz- + -dı- + -m)
  • Öleyazdı (öl- + -eyaz- + -dı)

3.2. Yardımcı Fiillerle Kurulan Birleşik Fiiller 🤝

Bir isim soylu sözcük ile etmek, olmak, kılmak, eylemek gibi yardımcı fiillerin birleşmesiyle oluşur. Bu birleşik fiillerde genellikle ses düşmesi, ses türemesi veya ses değişimi gibi bir ses olayı varsa bitişik, yoksa ayrı yazılır.

Örnekler:

• Ses Olayı Olanlar (Bitişik Yazılır):
  • His etmek → Hissetmek (s türemesi)
  • Kayip olmak → Kaybolmak (ı düşmesi, b değişimi)
  • Zan etmek → Zannetmek (n türemesi)
• Ses Olayı Olmayanlar (Ayrı Yazılır):
  • Yardım etmek
  • Mutlu olmak
  • Namzet kılmak

3.3. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimler) 🗣️

Genellikle bir isim veya isim soylu sözcükle bir fiilin gerçek anlamından uzaklaşarak yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan birleşik fiillerdir. Bunlar çoğunlukla deyim şeklinde karşımıza çıkar ve ayrı yazılır.

Unutma: Deyimler, anlamca kaynaşmış birleşik fiillerdir ve genellikle ayrı yazılırlar.

• Göz gezdirmek (hızlıca bakmak)
• Kafa tutmak (karşı gelmek)
• Kulak vermek (dinlemek)
• Ağzı açık kalmak (çok şaşırmak)