📝 7. Sınıf Türkçe: Fiil çekim ekleri: haber ve dilek kipleri Ders Notu
7. Sınıf Türkçe: Fiil Çekim Ekleri - Haber ve Dilek Kipleri
Fiiller, eylemleri veya durumları bildiren kelimelerdir. Fiillerin zamanını, kipini ve şahsını bildiren eklere fiil çekim ekleri denir. Bu dersimizde, fiil çekim eklerinin en önemlilerinden olan haber kipleri ve dilek kiplerini öğreneceğiz. Bu kipler, fiilin bildirdiği eylemin ne zaman ve nasıl gerçekleştiğini veya gerçekleşmesi istenen bir durumu anlatır.
Haber (Bildirme) Kipleri
Haber kipleri, eylemin gerçekleştiği zamanı net bir şekilde bildiren kiplerdir. Bu kipler, geçmiş, şimdi, gelecek ve geniş zamanı ifade eder.
1. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman Eki: -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü
Eylemin geçmişte yapıldığını ve konuşmacının bu durumu bildiğini ifade eder.
- Örnek: Çocuk oynadı. (Eylemin oynama olduğu ve geçmişte gerçekleştiği biliniyor.)
- Örnek: Annem yemeği pişirdi.
- Örnek: Kuşlar yuvaya döndü.
2. Duyulan (Belirtisiz) Geçmiş Zaman Eki: -mış, -miş, -muş, -müş
Eylemin geçmişte gerçekleştiğini ancak konuşmacının bu durumu başkasından duyduğunu veya sonradan fark ettiğini ifade eder.
- Örnek: Galiba kar yağmış. (Konuşmacı yağdığını görmemiş, duymuş.)
- Örnek: Kardeşim ödevini bitirmiş.
- Örnek: Sınavdan yüksek not almışsın.
3. Şimdiki Zaman Eki: -yor
Eylemin konuşma anında gerçekleştiğini ifade eder.
- Örnek: Ben şimdi ders çalışıyorum.
- Örnek: Çocuklar parkta oynuyor.
- Örnek: Yağmur yağıyor.
4. Gelecek Zaman Eki: -acak, -ecek
Eylemin ileride gerçekleşeceğini ifade eder.
- Örnek: Yarın sinemaya gideceğiz.
- Örnek: Akşam misafir gelecek.
- Örnek: Bu ödevi yakında yapacağım.
5. Geniş Zaman Eki: -ar, -er, -r
Eylemin her zaman, her zaman diliminde gerçekleştiğini veya alışkanlık olduğunu ifade eder.
- Örnek: Güneş her sabah doğar.
- Örnek: Ben her gün kitap okurum.
- Örnek: Kışın hava soğur.
Dilek Kipleri
Dilek kipleri, eylemin gerçekleşmesini isteme, tasarlama veya emir verme gibi durumları ifade eder. Haber kiplerinin aksine, eylemin gerçekleşip gerçekleşmediği konusunda kesinlik bildirmezler.
1. İstek Kipi Eki: -a, -e
Bir eylemin yapılmasını isteme, dileme anlamı katar.
- Örnek: Keşke seni daha önce görebilsem.
- Örnek: Bu yıl tatile gidelim.
- Örnek: Sen de bize gel.
2. Gereklilik Kipi Eki: -malı, -meli
Bir eylemin yapılması gerektiğini, zorunluluğunu veya bir beklentiyi ifade eder.
- Örnek: Ödevlerimizi zamanında yapmalıyız.
- Örnek: Şimdi eve gitmelisin.
- Örnek: Bu işi bitirmek için daha çok çalışmalı.
3. Şart (Koşul) Kipi Eki: -sa, -se
Bir eylemin gerçekleşmesi için bir şart veya koşul öne sürer.
- Örnek: Hava güzel olursa parka gideriz.
- Örnek: Eğer beni dinleseydin, şimdi bu durumda olmazdın.
- Örnek: Biraz daha beklesen, belki gelir.
4. Emir Kipi
Bir eylemin yapılmasını doğrudan emretme veya rica etme anlamı katar. Bu kipin eki yoktur, doğrudan fiil kökü veya gövdesi üzerine şahıs ekleri getirilir.
- Örnek: Sen defterine yaz.
- Örnek: Siz hemen gelin.
- Örnek: O dersini çalışsın.
Çözümlü Örnekler
Soru 1: Aşağıdaki cümlelerdeki fiilleri bulunuz ve hangi kiple çekimlendiklerini belirtiniz.
- a) Yarın okulda gösteri yapacağız.
- b) Keşke bu problemi çözebilseydim.
- c) Pencereyi hemen kapat.
Çözüm 1:
- a) Fiil: yapacağız. Kip: Gelecek Zaman. (Eylem ileride gerçekleşecek.)
- b) Fiil: çözebilseydim. Kip: Şart Kipi. (Eylemin gerçekleşmesi için bir koşul belirtiliyor.)
- c) Fiil: kapat. Kip: Emir Kipi. (Doğrudan bir emir veriliyor.)
Soru 2: "Çalışmak" fiilini tüm haber ve dilek kipleriyle çekimleyiniz.
Çözüm 2:
| Kip | Fiil Çekimi |
|---|---|
| Görülen Geçmiş Zaman | çalıştı, çalıştım, çalıştın, çalıştı, çalıştık, çalıştınız, çalıştılar |
| Duyulan Geçmiş Zaman | çalışmış, çalışmışım, çalışmışsın, çalışmış, çalışmışız, çalışmışsınız, çalışmışlar |
| Şimdiki Zaman | çalışıyor, çalışıyorum, çalışıyorsun, çalışıyor, çalışıyoruz, çalışıyorsunuz, çalışıyorlar |
| Gelecek Zaman | çalışacak, çalışacağım, çalışacaksın, çalışacak, çalışacağız, çalışacaksınız, çalışacaklar |
| Geniş Zaman | çalışır, çalışırım, çalışırsın, çalışır, çalışırız, çalışırsınız, çalışırlar |
| İstek Kipi | çalışa, çalışayım, çalışasın, çalışa, çalışalım, çalışasınız, çalışalar |
| Gereklilik Kipi | çalışmalı, çalışmalıyım, çalışmalısın, çalışmalı, çalışmalıyız, çalışmalısınız, çalışmalılar |
| Şart Kipi | çalışsa, çalışsaydım, çalışsaydın, çalışsaydı, çalışsaydık, çalışsaydınız, çalışsaydılar |
| Emir Kipi | (Sen) çalış, (O) çalışsın, (Siz) çalışın, (Onlar) çalışsınlar |