Ek Fiil Ders Notu

Türkçede iki temel görevi olan "ek fiil", cümlelerin anlamını ve yapısını değiştiren önemli bir dil bilgisidir. Ek fiiller, isim soylu sözcükleri yüklem yapma veya basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı fiil haline getirme görevini üstlenir.

Ek Fiil Nedir? 🤔

Ek fiil (ek eylem), Türkçede genellikle "imek" fiiliyle ifade edilen ve cümlede tek başına anlamı olmayan, ancak geldiği sözcüğe farklı görevler yükleyen bir yardımcı fiildir. Ek fiilin dört çekimli biçimi vardır:

• -idi (Görülen Geçmiş Zaman Hikayesi)
• -imiş (Duyulan Geçmiş Zaman Rivayeti)
• -ise (Şart Kipi)
• -dir (Geniş Zaman)

Bu ekler, sözcükle birleştiğinde "geliyor idi" yerine "geliyordu" gibi bitişik yazılabileceği gibi, ayrı da yazılabilirler.

Ek Fiilin Görevleri 🤩

Ek fiilin iki temel görevi vardır:

1. İsim ve İsim Soylu Sözcükleri Yüklem Yapması

Ek fiil, isimlere veya isim soylu sözcüklere (zamir, sıfat, edat grubu vb.) gelerek onları cümlenin yüklemi yapar. Böylece bu sözcükler, bir yargı bildirir hale gelir.

a. Ek Fiilin Geniş Zamanı (-dır / -dir / -dur / -dür / -tır / -tir / -tur / -tür)

İsimlere veya isim soylu sözcüklere gelerek onları şimdiki veya her zaman geçerli bir yargı bildiren yüklem yapar. Bu ek, şahıs ekleriyle birlikte kullanılır ve üçüncü tekil şahısta (-dır) genellikle düşebilir.

Örnek:

• Ben öğrenciyim. (öğrenci + -im)
• Sen çalışkansın. (çalışkan + -sın)
• O akıllıdır. (akıllı + -dır) / O akıllı.
• Biz öğretmeniz. (öğretmen + -iz)
• Siz dostsunuz. (dost + -sunuz)
• Onlar yorgundurlar. (yorgun + -durlar) / Onlar yorgun.

b. Ek Fiilin Görülen (Bilinen) Geçmiş Zamanı (-idi)

İsimlere veya isim soylu sözcüklere gelerek geçmişte gerçekleşmiş, görülen veya bilinen bir durumu ifade eden yüklem yapar.

Örnek:

• Dün hava çok güzeldi. (güzel + idi)
• Çocukken çok yaramaz bir öğrenciydim. (öğrenci + idim)
• O zamanlar bu ev daha genişti. (geniş + idi)

c. Ek Fiilin Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zamanı (-imiş)

İsimlere veya isim soylu sözcüklere gelerek geçmişte başkasından duyulan veya sonradan fark edilen bir durumu ifade eden yüklem yapar.

Örnek:

• Meğer o, çok başarılı bir sporcuymuş. (sporcu + imiş)
• Sınav soruları kolaymış. (kolay + imiş)
• Bu film çok sıkıcıymış. (sıkıcı + imiş)

d. Ek Fiilin Şart Kipi (-ise)

İsimlere veya isim soylu sözcüklere gelerek bir şart anlamı katar. Bu çekim, genellikle cümlenin temel yargısını bildiren yüklemde değil, yan cümlecikte bulunur.

Örnek:

• Hava soğuksa, dışarı çıkmayalım. (soğuk + ise)
• O hastaysa, doktora gitmeli. (hasta + ise)
• Kitap sendeyse, hemen getir. (sendeyse = sende + ise)

Ek Fiilin Olumsuzu

Ek fiilin olumsuzu "değil" sözcüğü ile yapılır. "Değil" sözcüğü, isim soylu yüklemden önce gelir ve ek fiil ekleri "değil" sözcüğüne eklenir.

Örnek:

• Bu çocuk yaramazdı. (Olumlu)
• Bu çocuk yaramaz değildi. (Olumsuz)
• Hava bugün sıcakmış. (Olumlu)
• Hava bugün sıcak değilmiş. (Olumsuz)

2. Basit Zamanlı Fiilleri Birleşik Zamanlı Yapması ✨

Ek fiil, basit zamanlı bir fiil kipinin üzerine gelerek o fiili "birleşik zamanlı fiil" yapar. Birleşik zamanlı fiillerde iki kip eki bulunur. İlk kip eki fiilin kendi kipi, ikinci kip eki ise ek fiil kipidir.

a. Hikaye Birleşik Zaman (Fiil + -idi)

Basit zamanlı bir fiilin üzerine ek fiilin görülen geçmiş zamanı (-idi) gelerek oluşur. Geçmişte yapılmış bir eylemin hikayesini anlatır.

• Şimdiki Zamanın Hikayesi: geliyor + idi = geliyordu
• Geniş Zamanın Hikayesi: gelir + idi = gelirdi
• Gelecek Zamanın Hikayesi: gelecek + idi = gelecekti
• Duyulan Geçmiş Zamanın Hikayesi: gelmiş + idi = gelmişti

Örnekler:

• Her sabah erken kalkardı. (Geniş zamanın hikayesi)
• Dün seni çok beklemiştim. (Duyulan geçmiş zamanın hikayesi)
• Yağmur yağıyordu. (Şimdiki zamanın hikayesi)

b. Rivayet Birleşik Zaman (Fiil + -imiş)

Basit zamanlı bir fiilin üzerine ek fiilin duyulan geçmiş zamanı (-imiş) gelerek oluşur. Geçmişte yapılmış bir eylemin başkasından duyulduğunu veya sonradan fark edildiğini belirtir.

• Şimdiki Zamanın Rivayeti: geliyor + imiş = geliyormuş
• Geniş Zamanın Rivayeti: gelir + imiş = gelirmiş
• Gelecek Zamanın Rivayeti: gelecek + imiş = gelecekmiş
• Görülen Geçmiş Zamanın Rivayeti: geldi + imiş = gelmişmiş (çok sık kullanılmaz)

Örnekler:

• Babam gençken çok gezermiş. (Geniş zamanın rivayeti)
• Sınav çok kolay olacakmış. (Gelecek zamanın rivayeti)
• Annem geliyormuş. (Şimdiki zamanın rivayeti)

c. Şart Birleşik Zaman (Fiil + -ise)

Basit zamanlı bir fiilin üzerine ek fiilin şart kipi (-ise) gelerek oluşur. Fiile şart anlamı katar.

• Şimdiki Zamanın Şartı: geliyor + ise = geliyorsa
• Geniş Zamanın Şartı: gelir + ise = gelirse
• Gelecek Zamanın Şartı: gelecek + ise = gelecekse
• Duyulan Geçmiş Zamanın Şartı: gelmiş + ise = gelmişse

Örnekler:

• Eğer erken gelirsen, birlikte gideriz. (Geniş zamanın şartı)
• Hava yağmur yağıyorsa, şemsiyeni al. (Şimdiki zamanın şartı)
• Ödevlerini bitirmişsen, dışarı çıkabilirsin. (Duyulan geçmiş zamanın şartı)