Basit birleşik türemiş fiiller Ders Notu

Fiillerde Yapı: Basit, Türemiş, Birleşik Fiiller 📝

Merhaba 7. sınıf öğrencileri! Bugün fiillerin anlamına ve zamanlarına göre çeşitlerini öğrendik. Şimdi ise fiillerin yapılarına göre nasıl sınıflandırıldığını inceleyeceğiz. Fiiller, köklerine yapım ekleri alıp almadıklarına ve birden fazla kelimeden oluşup oluşmadıklarına göre üçe ayrılır: basit fiiller, türemiş fiiller ve birleşik fiiller.

1. Basit Fiiller

Yapım eki almamış fiillerdir. Sadece kök halindedirler. Yani fiilin anlamını değiştiren bir ek almamışlardır.

• Gel- (Gelmek fiilinin köküdür, yapım eki almamıştır.)
• Gör- (Görmek fiilinin köküdür, yapım eki almamıştır.)
• Kaç- (Kaçmak fiilinin köküdür, yapım eki almamıştır.)
• Oku- (Okumak fiilinin köküdür, yapım eki almamıştır.)

Örnek cümleler:

• Çocuklar bahçede oynuyor.
• Elindeki kitabı dikkatle okudu.
• Hızlıca evden çıktı.

2. Türemiş Fiiller

Kök durumundaki fiillere yapım ekleri getirilerek oluşturulan fiillerdir. Yapım ekleri, fiilin kökünün anlamını değiştirerek yeni bir fiil oluşturur.

• Gül- (gülmek) köküne -ümse yapım eki gelerek gülümse- (gülümsemek) fiili türemiştir.
• Bil- (bilmek) köküne -gi yapım eki gelerek bilgi- (bilgi edinmek) anlamında kullanılabilir ama bu 7. sınıf seviyesinde türemiş fiil örneği olarak değil, daha çok isimden fiil yapımına örnek olur. Türemiş fiillerde fiilden fiil yapım ekleri önemlidir.
• Sev- (sevmek) köküne -g- yapım eki gelerek sevgi- (sevgi duymak) anlamında kullanılır. Bu da isimden fiil.
• Doğrusu, fiilden fiil yapım ekleriyle türeyen örneklere bakalım:
• Gör- (görmek) köküne -ün- yapım eki gelerek görün- (görünmek) fiili türemiştir.
• At- (atmak) köküne -ıl- yapım eki gelerek atıl- (atılmak) fiili türemiştir.
• Söyl- (söylemek) köküne -en- yapım eki gelerek söylen- (söylenmek) fiili türemiştir.

Örnek cümleler:

• Yüzündeki gülümseme hiç solmuyordu. (gülümse- fiili, gül- kökünden türemiştir.)
• Bu durum karşısında çok şaşırdım. (şaşır- fiili, şaş- kökünden türemiştir.)
• Haberleri dikkatle dinliyordu. (dinle- fiili, dinç- kökünden türemiştir.)

3. Birleşik Fiiller

Birden fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir. Anlamlarına göre üç gruba ayrılırlar:

a) Kurallı Birleşik Fiiller

Yardımcı fiillerle (etmek, olmak, kılmak, bulunmak vb.) kurulan birleşik fiillerdir. Anlamlarına göre dört çeşittir:

• Yeterlilik Fiili: (-e bilmek) yapabilmek, gelivermek
• Sürerlik Fiili: (-e durmak, -e kalmak, -e gitmek, -e gelmek) bakakalmak, devam etmek
• Yaklaşma Fiili: (-e yazmak) düşeyazmak
• Tezlik Fiili: (-i vermek) koşuyuvermek

Örnek cümleler:

• Bu işi yapabilirim. (Yeterlilik)
• Yağmur birden bastırıverdi. (Tezlik)
• Merdivenden düşeyazdı. (Yaklaşma)
• Kapıda seni bekleyedurmuştu. (Sürerlik)

b) Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller

Genellikle deyimler gibi kalıplaşmış, birden fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturduğu fiillerdir.

• Vazgeçmek
• Başvurmak
• Umut etmek
• Seyir etmek

Örnek cümleler:

• Bu fikirden vazgeçti.
• Yardım için müdüre başvurdu.
• Onun başarılı olacağına umut ediyorum.

c) Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller

Bir isimle yeterlik, etmek, olmak, kılmak, buyurmak, sağlamak, sürmek, tutmak, bilmek, vermek gibi yardımcı fiillerin bir araya gelmesiyle oluşur. Bu fiillerde isim ile yardımcı fiil arasında ses olayı varsa bitişik, yoksa ayrı yazılır.

• Sabır et- (Sabret-)
• Yardım et- (Yardım et-)
• Reddet- (Red et-)
• Emret- (Emir et-)
• Seyret- (Seyir et-)

Örnek cümleler:

• Lütfen biraz daha sabret.
• Öğretmenimiz bize yeni bir görev verdi.
• Bu duruma çok üzüldüm.

Unutmayın, fiilin yapısını anlamak, cümlenin anlamını çözmenize ve doğru kullanmanıza yardımcı olur. 👍