Noktalama İşaretleri Ders Notu

Noktalama işaretleri, yazılı anlatımda cümlelerin anlamını daha açık hale getiren, okumayı kolaylaştıran ve duygu, düşünce gibi unsurları doğru aktarmamızı sağlayan önemli sembollerdir. Türkçede sıkça kullandığımız noktalama işaretlerini ve kullanım alanlarını inceleyelim.

1. Nokta (.) 📌

Nokta, cümlelerin sonuna konan temel bir noktalama işaretidir. Ayrıca bazı kısaltmaların ve sayıların yazımında da kullanılır.

Kullanım Alanları:

• Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur:
  • Bugün hava çok güzeldi.
  • Ali okula gitti.
• Bazı kısaltmaların sonuna konur:
  • Dr. (Doktor)
  • Cad. (Cadde)
  • Mah. (Mahalle)

  Önemli Not: Ölçü birimlerinin kısaltmalarında (cm, kg, m vb.) ve T.C. (Türkiye Cumhuriyeti), T. (Türkçe) gibi büyük harfli kısaltmalarda nokta kullanılmaz.

• Sıra bildiren sayılardan sonra konur:
  • 3. (üçüncü)
  • II. Mehmet (İkinci Mehmet)
  • 5. kat
• Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları ayırmak için konur:
  • 29.10.1923
  • 23.04.1920
• Saat ve dakika gösteren sayıları ayırmak için konur:
  • Tren 09.30'da kalkacak.
  • Ders 14.00'te başlıyor.

2. Virgül (,) ✨

Virgül, birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak, uzun cümlelerde anlam karışıklığını önlemek ve bazı özel durumları belirtmek için kullanılır.

Kullanım Alanları:

• Birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelime veya kelime gruplarının arasına konur:
  • Pazardan elma, armut, muz ve çilek aldık.
  • Akıllı, çalışkan, dürüst bir öğrencidir.
• Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur:
  • Kapıyı açtı, içeri girdi, yerine oturdu.
  • Çok yorgundu, hemen uyudu.
• Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtmek için konur:
  • Mehmet, dün akşam eve geç geldiği için annesinden azar işitti.
• Cümle içinde ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak için ara sözlerin başına ve sonuna konur:
  • Annem, en sevdiğim insan, bana hediye aldı.
• Anlama güç kazandırmak için tekrarlanan kelimeler arasına konur:
  • Akşam, yine akşam, yine akşam...
• Hitap kelimelerinden sonra konur:
  • Sevgili Öğrenciler,
  • Değerli Arkadaşım,
• Kabul, ret veya onay bildiren kelimelerden sonra konur:
  • Evet, seni dinliyorum.
  • Hayır, bu şekilde olmaz.
  • Peki, ben de gelirim.

3. Soru İşareti (?) 🤔

Soru işareti, soru anlamı taşıyan cümle veya sözlerin sonuna konur.

Kullanım Alanları:

• Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur:
  • Nasılsın?
  • Bu kitabı okudun mu?
  • Kiminle geldin?
• Bilinmeyen, kesin olmayan veya şüpheyle karşılanan yer, tarih vb. durumlar için kullanılır:
  • Yunus Emre (1238?-1320)
  • Bu haberin doğru olup olmadığı (?) henüz belli değil.

4. Ünlem İşareti (!) 😮

Ünlem işareti, sevinç, korku, şaşkınlık, acı, kızgınlık gibi ani ve güçlü duyguları anlatan cümlelerin sonuna veya hitap, seslenme ve uyarı sözlerinden sonra konur.

Kullanım Alanları:

• Sevinç, korku, şaşkınlık, acı, heyecan gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna konur:
  • Yaşasın, tatile gidiyoruz!
  • Eyvah, cüzdanımı unuttum!
  • Ne kadar da güzel bir manzara!
• Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur:
  • Hey! Buraya gel!
  • Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!
  • Dur!

  Önemli Not: Ünlem işareti, seslenme veya hitap sözcüğünden hemen sonra konulabileceği gibi, cümlenin sonuna da konabilir.
  Örnek: Arkadaş! Bu yolda yalnız değilsin. Veya: Arkadaş, bu yolda yalnız değilsin!

5. Kısa Çizgi (-) 📏

Kısa çizgi, kelimeleri hecelerine ayırmak, satır sonunda kelimeleri bölmek ve bazı ekleri göstermek için kullanılır.

Kullanım Alanları:

• Satıra sığmayan kelimeler bölünürken satır sonuna konur:
  • öğret-men
  • kitap-lık
• Heceleri göstermek için kullanılır:
  • a-raş-tır-ma
  • o-kul
• Kelimeler veya sayılar arasında “-den -e, ve, ile, ila, arasında” anlamlarını vermek için kullanılır:
  • Türkçe-Almanca Sözlük
  • 09.30-10.30
  • Fenerbahçe-Galatasaray maçı
• Eklerin başına konur:
  • -lık, -cı, -siz

6. Uzun Çizgi (—) 🗣️

Uzun çizgiye "konuşma çizgisi" de denir. Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır.

Kullanım Alanları:

• Konuşmaları göstermek için kullanılır:
  • — Yarın nereye gidiyoruz?
  • — Sinemaya gidebiliriz.
• Oyunlarda konuşan kişinin adından sonra da kullanılabilir:
  • Ali — Nereden geliyorsun?
  • Ayşe — Okuldan geliyorum.

7. Tırnak İşareti (" ") 💬

Tırnak işareti, başkasına ait sözleri olduğu gibi aktarmak, cümle içinde özellikle belirtilmek istenen sözleri göstermek ve eser adlarını belirtmek için kullanılır.

Kullanım Alanları:

• Başkasına ait bir sözü olduğu gibi aktarmak için kullanılır:
  • Atatürk: "Ne mutlu Türk'üm diyene!" demiştir.
  • Öğretmenimiz "Derslerinize düzenli çalışın." diye öğüt verdi.
• Cümle içinde özellikle belirtilmek istenen sözleri göstermek için kullanılır:
  • Yeni nesil, "yapay zeka" kavramını iyi anlamalıdır.
  • Bu şiirde "yalnızlık" teması işlenmiştir.
• Eser adlarını (kitap, dergi, şiir vb.) belirtmek için kullanılır:
  • Yahya Kemal'in "Sessiz Gemi" şiiri çok güzeldir.
  • Bugün "Çalıkuşu" romanını bitirdim.

8. Kesme İşareti (') ✂️

Kesme işareti, özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme eklerini ayırmak için kullanılır.

Kullanım Alanları:

• Özel adlara getirilen çekim eklerini ayırmak için kullanılır:
  • Türkiye'nin başkenti Ankara'dır.
  • Mehmet'e kitabı verdim.
  • Ayşe'nin kalemi kayboldu.

  Önemli Not: Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz.
  Örnek: Türkiye Büyük Millet Meclisine, Türk Dil Kurumundan.

• Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için kullanılır:
  • TBMM'nin açılışı.
  • TRT'ye başvurdu.
• Sayı gruplarına getirilen ekleri ayırmak için kullanılır:
  • 1990'da doğdu.
  • 8'inci sınıf öğrencisiyim.

9. İki Nokta (:) 🎯

İki nokta, kendisinden sonra örnek verilecek veya açıklama yapılacak cümlelerden önce konur.

Kullanım Alanları:

• Kendisinden sonra örnek verilecek cümlelerin sonuna konur:
  • Pazar alışveriş listesi: süt, yumurta, ekmek.
  • Sınavda şu konular var: Türkçe, Matematik, Fen Bilimleri.
• Kendisinden sonra açıklama yapılacak cümlelerin sonuna konur:
  • Kendimi tanıtayım: Ben Elif, 6. sınıf öğrencisiyim.
  • Bu kural çok önemliydi: Herkes zamanında gelmeliydi.
• Karşılıklı konuşmalarda, konuşan kişinin adından sonra konur:
  • Öğretmen: Çocuklar, ödevlerinizi yaptınız mı?
  • Öğrenci: Evet öğretmenim, yaptık.

10. Üç Nokta (...) 💭

Üç nokta, tamamlanmamış cümlelerin sonunda, alıntılarda atlanan yerleri belirtmek ve sözün bir yerde kesildiğini göstermek için kullanılır.

Kullanım Alanları:

• Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur:
  • Yolun sonunda bir ev vardı ama...
  • Gökyüzünde parlayan yıldızlar...
• Kaba sayıldığı için veya bir başka sebeple söylenmek istenmeyen kelime ve bölümlerin yerine konur:
  • O gün çok kötü bir olay oldu, herkes şaşkındı, hatta K... bile.
• Alıntılarda başta, ortada veya sonda alınmayan kelime veya bölümlerin yerine konur:
  • "...bir akşamüstü, gün batarken..."
  • Bu konuda söylenecek çok şey var: dostluk, sevgi, saygı...

11. Yay Ayraç (Parantez) ( ) 📝

Yay ayraç, cümledeki anlamı tamamlayan ve cümlenin dışında kalan ek bilgileri göstermek için kullanılır.

Kullanım Alanları:

• Cümledeki anlamı tamamlayan ek bilgiler için kullanılır:
  • Anadolu'nun birçok yerinde (özellikle İç Anadolu'da) kışlar soğuk geçer.
  • Fıkra (gülmece), okuyucuyu güldüren kısa yazılardır.
• Bir sözcüğün eş anlamlısını, açıklamasını veya farklı bir okunuşunu göstermek için kullanılır:
  • Fiil (eylem) cümleleri.
  • İstiklal Marşı'nın yazarı Mehmet Akif Ersoy (1873-1936)'dur.
• Tiyatro eserlerinde ve senaryolarda konuşanın hareketlerini, durumunu açıklamak için kullanılır:
  • Ali (kapıyı açar) — Kim geldi?
  • Ayşe (gülerek) — Ben geldim.